Limit ve Piyasa Emri Nedir? Zarar Kes Emri Nasıl Verilir?

Zarar kes emri ve emir türleri neden önemli

Borsada aynı hisseyi aynı gün alan iki kişi, sırf emir türü farklı olduğu için farklı fiyat öder. Bu yazıda limit emir, piyasa emri, piyasadan limite emir, KİE ve zarar kes emrini sade bir dille anlatıyoruz; ayrıca kaymayı ve emir sürelerini de adım adım açıklıyoruz.

Maaşından her ay küçük bir tutar ayıran çalışan için emir türü teknik bir ayrıntı gibi görünebilir. Oysa yanlış emir, birkaç ayın birikimini tek seansta eritebilir. Bu nedenle alım düğmesine basmadan önce emrin nasıl çalıştığını bilmek gerekir.

Önce kendi durumunuzu netleştirin. Örneğin birikiminizin enflasyon karşısında ne kadar eridiğini enflasyon maaş hesaplama aracı ile görebilirsiniz. Böylece yatırıma ayırdığınız paranın sizin için ne anlama geldiğini rakamla bilirsiniz.

Hesap açma ve ilk adımlar için yatırım hesabı nasıl açılır yazısına bakabilirsiniz. Burada ise hesabınız açık kabul ediyor ve doğrudan emir ekranına odaklanıyoruz.

Emir defteri nasıl çalışır

Her emir türünü anlamak için önce emir defterini tanımak gerekir. Borsada bir hissenin iki tarafı vardır: alış tarafı ve satış tarafı. Alış tarafında “şu fiyattan almak istiyorum” diyen emirler, satış tarafında ise “şu fiyattan satmak istiyorum” diyen emirler sıralanır.

Öte yandan alış tarafındaki en yüksek fiyat ile satış tarafındaki en düşük fiyat arasındaki farka makas denir. Makas dar ise alım satım kolaydır. Buna karşılık makas genişse, hemen işlem yapmak isteyen kişi daha kötü bir fiyata razı olur.

Ekranda gördüğünüz derinlik tablosu işte bu defterin özetidir. Her fiyat kademesinde kaç lot beklediğini gösterir. Dolayısıyla derinliğe bakmadan büyük bir piyasa emri vermek, karanlıkta yürümeye benzer.

Özetle emir türleri, bu deftere nasıl gireceğinizi belirler. Kimi emir deftere oturup bekler, kimi emir de defterde bekleyenlerle anında eşleşir. Ayrıca zarar kes gibi koşullu emirler, bir şart gerçekleşene kadar deftere hiç girmez.

Limit emir nedir

Limit emir, fiyatı sizin belirlediğiniz emirdir. Alışta “en fazla bu fiyattan alırım”, satışta ise “en az bu fiyattan satarım” dersiniz. Böylece ödeyeceğiniz ya da alacağınız fiyatın sınırını baştan çizersiniz.

Varsayalım bir hisse şu anda 100 TL civarında işlem görüyor. Siz 98 TL’ye limit alış emri girerseniz, emriniz fiyat 98 TL’ye inene kadar defterde bekler. Fiyat hiç inmezse emir gerçekleşmez. Yani fiyat kontrolü kazanırsınız ama işlemin gerçekleşme garantisini kaybedersiniz.

Limit emrin en büyük avantajı kaymayı önlemesidir. Çünkü belirlediğiniz fiyattan daha kötüsüne işlem olmaz. Özellikle hacmi düşük kağıtlarda bu koruma önemlidir.

Bununla birlikte bir dezavantajı da vardır. Fiyat hızla uzaklaşırsa emriniz geride kalır ve fırsatı kaçırabilirsiniz. Bu yüzden limit fiyatı belirlerken derinliğe bakmak ve gerçekçi bir seviye seçmek gerekir.

Kısmi gerçekleşme de sık görülür. Örneğin 100 lotluk emrinizin 40 lotu gerçekleşir, kalan 60 lot beklemeye devam eder. Emir ekranında bunu “kısmen gerçekleşti” şeklinde görürsünüz. Bu durumda kalan kısmı bekletmek mi, yoksa iptal etmek mi istediğinize karar verin. Ayrıca her gerçekleşen parça için ayrı komisyon doğup doğmadığını kurumunuzun ücret tarifesinden kontrol edin; çünkü küçük parçalar toplam maliyeti artırabilir.

Piyasa emri nedir

Piyasa emri, fiyat belirtmeden verilen emirdir. “Şu an hangi fiyat varsa ondan al” ya da “hangi fiyat varsa ondan sat” demektir. Dolayısıyla işlem neredeyse anında gerçekleşir.

Hızın bedeli ise fiyat belirsizliğidir. Piyasa emri, karşı taraftaki en iyi fiyattan başlayarak kademe kademe eşleşir. İlk kademede yeterli lot yoksa emir bir sonraki kademeye geçer. Sonuçta ortalama fiyatınız beklediğinizden kötü çıkabilir.

Varsayalım satış tarafında 100 TL’de 50 lot, 100,50 TL’de 30 lot, 101 TL’de 200 lot var. Siz 150 lotluk piyasa alış emri verirseniz 50 lotu 100 TL’den, 30 lotu 100,50 TL’den, kalan 70 lotu da 101 TL’den alırsınız. Bu örnekte ortalama maliyet 100 TL’nin üzerine çıkar.

Bu nedenle piyasa emri, hacmi yüksek ve makası dar kağıtlarda daha az sorun çıkarır. Buna karşılık sığ kağıtlarda ya da seans açılışında piyasa emri vermek risklidir. Ayrıca borsanın bazı seanslarda piyasa emrini kabul edip etmediği de değişebilir; güncel kuralları Borsa İstanbul duyurularından kontrol edin.

Piyasadan limite emir nedir

Piyasadan limite emir, iki türün arasında bir yerde durur. Emir fiyat belirtmeden girer ve karşı taraftaki en iyi fiyattan eşleşir. Ancak yalnız o ilk kademedeki miktar kadar gerçekleşir.

Kalan miktar ise o kademenin fiyatından limit emre dönüşür ve defterde bekler. Yani piyasa emri gibi başlar, limit emir gibi devam eder. Böylece bir sonraki, daha kötü kademelere kaymazsınız.

Önceki örneği düşünelim. 150 lotluk piyasadan limite alış emriniz 50 lotu 100 TL’den alır. Ardından kalan 100 lot, 100 TL’den limit alış emri olarak bekler. Fiyat geri gelirse tamamlanır, gelmezse beklemeye devam eder.

Bu tür, hız ile fiyat kontrolü arasında dengeli bir seçenek sunar. Özellikle ne kadar kayacağınızı bilmediğiniz durumlarda işe yarar. Yine de emrin bir kısmının gerçekleşmeme ihtimalini göz önünde tutun.

KİE ve diğer özel emir koşulları

KİE, “kalanı iptal et” anlamına gelir. Bu koşulla verilen emir, girdiği anda gerçekleşebilecek kısmı kadar işlem görür. Gerçekleşmeyen kısım ise defterde beklemez, hemen iptal olur.

Örneğin 100 lotluk KİE alış emriniz, o an uygun fiyatta yalnız 60 lot bulursa 60 lot alınır. Kalan 40 lot ise otomatik olarak düşer. Böylece defterde unutulmuş bir emir bırakmazsınız.

Bazı platformlarda “gerçekleşmezse iptal et” (GİE) koşulu da bulunur. Bu koşulda emir ya tamamen gerçekleşir ya da hiç gerçekleşmez. Kısmi işlem istemediğiniz durumlarda kullanışlıdır.

Bunların yanı sıra kurumlar farklı adlarla ek koşullar sunabilir. Ancak her kurum her koşulu sunmaz. Bu nedenle emir ekranındaki açılır menüyü ve kurumun emir türleri rehberini okuyun. Adını bilmediğiniz bir koşulu denemek yerine önce ne yaptığını öğrenin.

Zarar kes (stop-loss) emri nedir

Zarar kes emri, elinizdeki pozisyonun kaybını sınırlamak için verilen koşullu bir satış emridir. İngilizcede stop-loss olarak bilinir. Mantığı basittir: fiyat belirlediğiniz tetik seviyesine inerse emir devreye girer ve satış yapılmasını sağlar.

Varsayalım bir hisseyi 100 TL’den aldınız ve en fazla yüzde 8 kaybı göze alıyorsunuz. Bu durumda zarar kes tetik fiyatını 92 TL civarına koyarsınız. Fiyat 92 TL’ye inerse emir çalışır. İnmezse emir sessizce bekler.

Zarar kes emrinin asıl değeri duygusal yükü azaltmasıdır. Çünkü karar, fiyat düşmeden önce ve sakin bir kafayla alınır. Fiyat düştüğünde “biraz daha bekleyeyim” deme riski ortadan kalkar.

Bununla birlikte zarar kes emri bir garanti değildir. Tetik fiyatı ile gerçekleşme fiyatı her zaman aynı olmaz. Bu farkı aşağıdaki kayma bölümünde ayrıca ele alıyoruz. Kısacası zarar kes, riskin sınırını çizmeye yardım eder ama o sınırı kesin kılmaz.

Zarar kes emrinin iki biçimi: piyasa ve limit

Zarar kes emri tetiklendiğinde iki farklı şekilde davranabilir. Birincisi stop piyasa emridir: tetik fiyatı görülünce emir piyasa emrine dönüşür. İkincisi stop limit emirdir: tetik fiyatı görülünce emir sizin belirlediğiniz limit fiyattan deftere girer.

Stop piyasa emri, satışın gerçekleşmesini neredeyse garanti eder. Ancak fiyatı garanti etmez. Buna karşılık stop limit emir, fiyatın alt sınırını korur; fakat fiyat limitin altına hızla inerse satış hiç gerçekleşmeyebilir.

Tablodaki seçim, sizin önceliğinize göre değişir. Çıkmak mı daha önemli, yoksa belirli bir fiyatın altına satmamak mı? Bu soruya cevap verdiğinizde hangi zarar kes biçimini kullanacağınız da netleşir.

Kayma nedir ve zarar kes emrini nasıl etkiler

Kayma, beklediğiniz fiyat ile gerçekleşen fiyat arasındaki farktır. Özellikle piyasa emirlerinde ve stop piyasa emirlerinde karşınıza çıkar. Sığ kağıtlarda ve oynak anlarda daha büyük olur.

Zarar kes emrinde kaymanın en sert hali fiyat boşluğudur. Varsayalım hisse akşam 95 TL’den kapandı ve tetik fiyatınız 92 TL. Ertesi sabah kötü bir haberle hisse 85 TL’den açılırsa emriniz 92 TL’den değil, 85 TL civarından çalışır. Yani planladığınızdan çok daha fazla kaybedebilirsiniz.

Kaymayı tamamen önlemek mümkün değildir. Ancak azaltmak için şu yolları deneyebilirsiniz:

• Hacmi düşük kağıtlarda stop limit emri tercih edin.
• Seans açılışı ve kapanışı gibi yoğun anlarda büyük piyasa emirlerinden kaçının.
• Büyük pozisyonu tek emir yerine birkaç parçaya bölün.
• Derinlik tablosunda tetik fiyatının hemen altında ne kadar lot beklediğine bakın.
• Önemli şirket açıklamalarının tarihini önceden takip edin.

Sonuç olarak kayma, emir türü seçimini doğrudan etkiler. Bu yüzden zarar kes seviyesini belirlerken olası kaymayı da risk hesabınıza ekleyin.

Emir geçerlilik süreleri

Her emrin bir de süresi vardır. Emir süresi, emrinizin gerçekleşmediği durumda sistemde ne kadar bekleyeceğini belirler. Bu ayrıntı basit görünse de unutulan emirler ciddi sürprizlere yol açar.

En yaygın süre günlük emirdir. Günlük emir, verildiği seans günü boyunca geçerlidir. Gün sonunda gerçekleşmemişse kendiliğinden düşer.

İptale kadar geçerli emir ise siz iptal edene kadar bekler. Ancak kurumlar bu süreye bir üst sınır koyabilir. Dolayısıyla “iptale kadar” yazan bir emrin kaç gün sürdüğünü kurumunuzdan öğrenin.

Bazı platformlar belirli bir tarihe kadar geçerli emir seçeneği de sunar. Ayrıca seans bazlı süreler bulunabilir. Özellikle zarar kes emirlerinde süre kritiktir; çünkü günlük verilen bir zarar kes emri ertesi gün sistemde yoktur. Bu durumda pozisyonunuz korumasız kalır.

Pratik bir alışkanlık edinin: her seans sonunda bekleyen emirler listesine bakın. Böylece hangi korumanın devam ettiğini, hangisinin düştüğünü bilirsiniz.

Alım tarafında stop emri

Stop emirler yalnız satış için değildir. Bazı yatırımcılar, fiyat belirli bir seviyeyi yukarı doğru geçtiğinde alım yapmak için alış stop emri kullanır. Bu emir de tetik fiyatı görülünce devreye girer.

Varsayalım bir hisse uzun süredir 100 TL ile 110 TL arasında gidip geliyor. Siz fiyatın 110 TL’yi aşması halinde almak istiyorsunuz. Bu durumda tetik fiyatını 111 TL civarına koyarsınız. Fiyat oraya ulaşmazsa emir hiç çalışmaz.

Ancak burada da aynı risk geçerlidir. Tetik anında fiyat hızla yükselirse alımınız beklediğinizden yüksek bir fiyattan gerçekleşebilir. Bu yüzden alış tarafında da stop limit biçimi daha fazla fiyat kontrolü sağlar.

Öte yandan açığa satış yapan yatırımcılar için alış stop emri bir koruma aracıdır. Fiyat aleyhe yükselirse pozisyonu kapatır. Açığa satış ise ayrı kurallara ve ek risklere tabidir; bu yüzden yeni başlayanların bu alana girmeden önce kurumlarından ayrıntılı bilgi alması gerekir.

Kısacası alış stop emri, bir seviyenin kırılmasını beklemek için kullanışlı bir araçtır. Yine de her kurum bu seçeneği sunmaz. Emir ekranınızda göremiyorsanız kurumunuza sorun ya da fiyatı kendiniz takip edin.

Zarar kes emri verme adımları

Aşağıdaki adımlar çoğu aracı kurum uygulamasında benzer ilerler. Menü adları kurumdan kuruma değişebilir, ancak mantık aynıdır.

1. İlk olarak uygulamada portföy ekranını açın ve korumak istediğiniz hisseyi seçin.
2. Ardından “satış” ya da “emir ver” düğmesine basın.
3. Emir türü menüsünden koşullu emir, stop ya da stop seçeneğini bulun.
4. Tetik fiyatını girin. Bu, emrin devreye gireceği fiyattır.
5. Stop limit kullanıyorsanız ayrıca limit fiyatı yazın. Limit fiyatı tetik fiyatının biraz altına koymak gerçekleşme şansını artırır.
6. Lot miktarını girin. Tüm pozisyonu mu, bir kısmını mı koruyacağınıza karar verin.
7. Emir süresini seçin: günlük mü, iptale kadar mı?
8. Son olarak özet ekranını dikkatle okuyun ve onaylayın.

Onaydan sonra emrin “bekleyen emirler” ya da “koşullu emirler” listesinde göründüğünü kontrol edin. Görünmüyorsa emir sisteme ulaşmamış olabilir. Bu durumda kurumun müşteri hizmetlerini arayın.

Stop seviyesi nasıl belirlenir

Zarar kes seviyesi için herkese uyan tek bir oran yoktur. Yine de seviyeyi belirlerken işinize yarayacak birkaç ölçüt vardır.

Birincisi kişisel risk sınırıdır. Tek işlemde kaybetmeyi göze aldığınız tutarı önceden belirleyin. Örneğin toplam birikiminizin küçük bir yüzdesi gibi. Ardından bu tutarı pozisyon büyüklüğüne bölerek fiyat seviyesine çevirin.

İkincisi kağıdın oynaklığıdır. Günde sık sık yüzde birkaç oynayan bir hissede çok yakın bir stop seviyesi, sıradan bir dalgalanmada sizi işlemden çıkarır. Buna karşılık çok uzak bir seviye de korumayı anlamsız kılar.

Üçüncüsü destek bölgeleridir. Bazı yatırımcılar seviyeyi grafikteki önemli bir dip bölgesinin biraz altına koyar. Ancak bu yöntem de kesin sonuç vermez; yalnızca bir düşünme aracıdır.

Son olarak seviyeyi yazılı bir plana bağlayın. Alış nedeninizi, hedefinizi ve zarar kes seviyenizi bir yere not edin. Böylece fiyat düştüğünde seviyeyi aşağı çekme isteğine direnmek kolaylaşır.

Maaşla yatırım yapan çalışan için pozisyon hesabı

Çalışan biri için asıl soru “ne kadar kazanırım” değil, “ne kadar kaybedebilirim” olmalıdır. Çünkü birikim, her ay kira, fatura ve mutfak masrafından sonra kalan paradan oluşur.

İlk adım net gelirinizi bilmektir. Bordrodaki brütü nete çevirmek için brütten nete maaş hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Yıl içinde vergi dilimi değiştikçe net maaş da değişir; bu farkı vergi dilimi hesaplama sayfasında görebilirsiniz.

Varsayalım aylık yatırım bütçeniz 5.000 TL ve tek işlemde bunun en fazla yüzde 10’unu, yani 500 TL’yi kaybetmeyi göze alıyorsunuz. Zarar kes seviyeniz alış fiyatının yüzde 5 altındaysa, pozisyonunuz en fazla 10.000 TL olabilir. Bütçeniz bundan küçükse pozisyon da doğal olarak küçülür.

Bu hesap sizi tek bir kötü işlemin bütün ayı götürmesinden korur. Ayrıca acil durum fonunu borsaya yatırmamak da temel kuraldır. Önce birkaç aylık gideri kenara ayırın, sonra yatırıma geçin. Birikim alışkanlığı için ay sonunu getiremeyenler için para biriktirme yazısı iyi bir başlangıçtır.

Takip eden stop emri

Takip eden zarar kes, fiyat lehinize ilerledikçe tetik seviyesini de yukarı taşıyan bir emir türüdür. İngilizcede trailing stop olarak geçer. Her kurum bu türü sunmaz; bu yüzden önce emir ekranınızda olup olmadığına bakın.

Mantığı şöyledir: tetik fiyatını sabit bir rakam yerine en yüksek fiyattan belirli bir mesafe olarak tanımlarsınız. Varsayalım mesafeyi yüzde 5 seçtiniz. Hisse 100 TL’den 120 TL’ye çıkarsa tetik seviyesi de 114 TL’ye yükselir. Ardından fiyat düşerse tetik seviyesi yerinde kalır.

Böylece hem kazancın bir kısmını korursunuz hem de yükselişe katılmaya devam edersiniz. Ancak bu tür de kaymadan muaf değildir. Ayrıca mesafe çok dar seçilirse, olağan bir dalgalanma bile pozisyonu kapatabilir.

Kurum sunmuyorsa aynı işi elle de yapabilirsiniz. Fiyat yükseldikçe mevcut zarar kes emrinizi iptal edip daha yukarıda yenisini girersiniz. Tek kural, seviyeyi yalnızca yukarı taşımak, asla aşağı çekmemektir.

Sık yapılan emir hataları

Emir ekranında yapılan hatalar, çoğu zaman piyasadan değil dikkatsizlikten kaynaklanır. En sık görülenleri şöyle sıralayabiliriz:

• Fiyat alanına yanlışlıkla fazladan sıfır ya da virgül yazmak.
• Lot ile tutarı karıştırmak; 100 TL yerine 100 lot girmek.
• Alış ve satış düğmelerini karıştırmak.
• Zarar kes emrini günlük verip ertesi gün yenilemeyi unutmak.
• Fiyat düşünce zarar kes seviyesini aşağı çekmek.
• Hacmi çok düşük kağıtta büyük piyasa emri vermek.
• Aynı pozisyon için hem limit satış hem zarar kes girip toplam lotun pozisyonu aşması.

Son madde özellikle önemlidir. Bazı kurumlar bağlı emir (biri gerçekleşince diğeri iptal olur) seçeneği sunar. Bu seçenek yoksa iki emrin toplam lotunu kontrol edin. Diğer yaygın hatalar için yatırım yaparken yapılan en büyük hatalar yazısına göz atabilirsiniz.

Açılış ve kapanış seanslarında emirler

Borsa İstanbul’da sürekli işlem seansının yanında açılış ve kapanış seansları gibi özel dönemler bulunur. Bu dönemlerde emirler tek fiyat yöntemiyle eşleşebilir. Yani herkes aynı dengede oluşan fiyattan işlem görür.

Bu durum emir türlerinin davranışını değiştirebilir. Örneğin bazı emir türleri belirli seanslarda kabul edilmeyebilir ya da farklı işleyebilir. Dolayısıyla açılışta verdiğiniz bir stop emrinin nasıl davranacağını önceden öğrenmeniz gerekir.

Seans saatleri ve emir kuralları zaman zaman değişir. Bu yüzden güncel bilgiyi ezberden değil, doğrudan Borsa İstanbul duyurularından ve kurumunuzun bilgilendirmelerinden takip edin. Burada saat yazmamamızın nedeni de budur.

Genel bir ilke olarak açılışın ilk dakikalarında fiyat daha oynak olur. Ayrıca gece boyunca gelen haberler açılışta tek seferde fiyata yansır. Bu nedenle zarar kes emrinin en çok kaydığı an, çoğu zaman açılış anıdır.

Aracı kurum seçerken emir özelliklerine bakın

Emir türleri, aracı kurumdan kuruma farklılık gösterir. Bu yüzden kurum seçerken yalnız komisyona değil, emir ekranının sunduğu özelliklere de bakın. Burada belirli bir kurum önermiyoruz; yalnızca kontrol listesi veriyoruz.

• Koşullu emir ve zarar kes emri sunuyor mu?
• Stop limit ve stop piyasa ayrımı var mı?
• Takip eden zarar kes seçeneği bulunuyor mu?
• Koşullu emirleri borsaya ne zaman ve nasıl iletiyor?
• Sistem kesintilerinde sorumluluk nasıl tanımlanıyor?
• İptale kadar geçerli emirlerin azami süresi ne kadar?
• Derinlik verisi ücretli mi, ücretsiz mi?

Kurumun SPK tarafından yetkilendirilip yetkilendirilmediğini de mutlaka kontrol edin. Bunun için Sermaye Piyasası Kurulu internet sitesindeki yetkili kuruluş listesine bakabilirsiniz. Bu bilgiler için ayrıca sıfırdan borsaya nasıl başlanır yazısı da yol gösterir.

Emirlerden sonra ne yapmalısınız

Emir vermek işin yarısıdır. Diğer yarısı ise emirleri düzenli takip etmektir. Aksi halde unuttuğunuz bir emir, beklemediğiniz bir anda çalışabilir.

Her işlemden sonra gerçekleşme bilgisine bakın. Kaç lot, hangi ortalama fiyattan gerçekleşti? Beklediğiniz fiyatla arasında ne kadar fark var? Bu farkı bir tabloya yazmak, zamanla hangi emir türünün size daha uygun olduğunu gösterir.

Ayrıca hesap ekstrelerini ve işlem sonuç formlarını saklayın. Kâr ve zarar hesabı, vergi beyanı gibi konularda bu belgeler gerekir. Vergi tarafı için stopaj vergisi nedir yazısı temel bilgileri özetler.

Piyasanın genel yönünü anlamak da emir planını etkiler. Yükseliş ve düşüş dönemlerinin farkını boğa ve ayı piyasası nedir yazısında bulabilirsiniz. Ancak hangi dönemde olursanız olun, stop disiplinini bırakmamak önemlidir.

Kısa bir hatırlatma

Bu yazıdaki bilgiler emir türlerinin nasıl çalıştığını anlatmak içindir. Hiçbir hisse, fiyat ya da strateji önermiyoruz. Borsada yatırılan paranın bir kısmını ya da tamamını kaybetmek mümkündür.

Ayrıca zarar kes emri riski azaltmaya yardım eder, ancak ortadan kaldırmaz. Kişisel durumunuza uygun bir karar için SPK lisanslı bir yatırım danışmanına başvurabilirsiniz. Yasal çerçeveyi merak ediyorsanız 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu metnini inceleyebilirsiniz.

Sonuç olarak emir türlerini bilmek, borsada kontrolü elinize almanın ilk adımıdır. Limit emirle fiyatı, piyasa emriyle hızı, zarar kes ile de kaybın sınırını yönetirsiniz. Hangisini seçeceğiniz ise planınıza ve risk sınırınıza bağlıdır.