İş Sözleşmesi Yazılı Olmak Zorunda mı?

İçindekiler
- İş sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?
- Kanun iş sözleşmesinin şekli hakkında ne diyor?
- Hangi durumlarda yazılı iş sözleşmesi zorunludur?
- Sözleşmesiz çalışan işçinin hakları nelerdir?
- Çalışma koşulları belgesi nedir, ne zaman verilir?
- Yazılı iş sözleşmesi imzalamadan önce hangi maddeleri kontrol etmelisiniz?
- Ücret maddesinde nelere dikkat etmelisiniz?
- Örnek hesap: brüt ve net farkı sözleşmede neyi değiştirir?
- Mesai ve fazla çalışma maddesi nasıl olmalı?
- Deneme süresi ne kadar olabilir?
- Cezai şart maddesi sizi bağlar mı?
- Rekabet yasağı maddesi ne zaman geçerlidir?
- Boş kâğıda imza atmak neden bu kadar risklidir?
- İmzaladıktan sonra sözleşmenin bir kopyasını almalı mısınız?
- Sözleşmede yazmayan bir şartı işveren dayatabilir mi?
- Yazılı iş sözleşmesi belirli süreli çalışmada neden önemlidir?
- Sözleşmesiz çalıştığınızı nasıl ispat edersiniz?
- Yazılı iş sözleşmesi işten ayrılırken ne işe yarar?
- İşveren sözleşmeyi sonradan değiştirmek isterse ne yapmalısınız?
- Ne yapmalısınız? İşe girerken adım adım kontrol
- Yazılı iş sözleşmesinde en sık yapılan hatalar nelerdir?
- Sorun çıkarsa hangi belgeyle nereye başvurmalısınız?
- Hakkınızı korumak için hangi belgeyi asla kaybetmemelisiniz?
İş sözleşmesi yazılı olmak zorunda mı?
Yazılı iş sözleşmesi her iş için zorunlu değildir. İş Kanunu m.8’e göre iş sözleşmesi kanunda aksi yazmadıkça özel bir şekle bağlı değildir. Ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmeleri yazılı yapmak zorunludur. Sözleşme yazılı değilse işveren iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren belge vermelidir.
Kısacası sözlü anlaşmayla da işçi olursunuz. Bununla birlikte yazılı iş sözleşmesi, haklarınızı ispat etmenin en kolay yoludur. Bu yazıda kanunun ne dediğini, sözleşmesiz çalışmada hangi belgeyi isteyebileceğinizi ve imzalamadan önce hangi maddeleri okumanız gerektiğini anlatıyoruz.
Kanun metnini 4857 sayılı İş Kanunu üzerinden okuyabilirsiniz. Sözleşmedeki ücretin bordronuza doğru yansıdığını görmek için de bordro kontrol aracını kullanın.
Kanun iş sözleşmesinin şekli hakkında ne diyor?
Madde 8 üç temel kural koyar. Bunları sırayla görelim:
- İş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir.
- Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur.
- Yazılı sözleşme yoksa işveren en geç iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren yazılı bir belge vermelidir.
Ayrıca kanun, bu belgelerin damga vergisi ile her çeşit resim ve harçtan muaf olduğunu yazar. Yani sözleşme yapmak taraflara vergi yükü getirmez.
Peki “özel bir şekle tabi değil” ne demek? Bu ifade, sözlü anlaşmanın da geçerli bir iş sözleşmesi kurduğunu anlatır. Örneğin bir işverenle el sıkışıp ertesi gün işe başlarsanız, aranızda bir iş sözleşmesi vardır. Ancak bu sözleşmenin şartlarını ispat etmek zorlaşır. Bu yüzden yazılı iş sözleşmesi, zorunlu olmadığı durumlarda bile her iki taraf için de güvence sağlar.
Hangi durumlarda yazılı iş sözleşmesi zorunludur?
Kanun, süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmeler için yazılı şekli zorunlu tutar. Bu kural en çok belirli süreli sözleşmelerde önem kazanır. Çünkü belirli süreli bir sözleşmede taraflar baştan bir bitiş tarihi belirler.
Ayrıca madde 11, belirli süreli iş sözleşmesini “işveren ile işçi arasında yazılı şekilde yapılan” sözleşme olarak tanımlar. Dolayısıyla belirli süreli çalışmada yazılı metin özellikle önemlidir. Yazılı belge yoksa sözleşmenin belirsiz süreli sayılması tartışması gündeme gelebilir.
Bazı sözleşme türleri ve maddeler de yazılı şekle bağlıdır. Örneğin:
- Çağrı üzerine çalışma, yazılı sözleşme ile kurulur.
- Rekabet yasağını işçi yazılı olarak üstlenebilir.
- İbra sözleşmesi yazılı olmak zorundadır.
Bu nedenle yazılı iş sözleşmesi, birçok özel düzenlemenin de ön şartıdır. Belirli süreli çalışmanın sona ermesiyle ilgili haklar için fesih türleri sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Sözleşmesiz çalışan işçinin hakları nelerdir?
Yazılı metin olmadan çalışan işçinin hakları, yazılı sözleşmesi olan işçinin haklarından eksik değildir. Kanunun koruması iş ilişkisine bağlıdır, kâğıda değil.
Şu haklar sizin için de geçerlidir:
- Asgari ücretin altında olmayan bir ücret
- Haftalık çalışma süresi sınırı ve fazla mesai ücreti
- Yıllık ücretli izin
- Şartları varsa kıdem ve ihbar tazminatı
- SGK kaydı ve prim bildirimi
Ancak sözleşmesiz çalışmada asıl sorun ispattır. Örneğin işveren size söylediğinden daha düşük bir ücret gösterirse, gerçek ücreti kanıtlamak sizin yükünüze düşebilir. Bu yüzden banka dekontlarınızı, mesajlarınızı ve SGK hizmet dökümünüzü düzenli saklayın.
Ayrıca SGK kaydınızı mutlaka kontrol edin. e-Devlet üzerinden hizmet dökümünüze bakarak işe giriş tarihinizi ve prim günlerinizi görebilirsiniz. Kayıt yoksa durumu ertelemeden ele alın.
Öte yandan ücretinizin asgari ücretin altında olup olmadığını da kontrol edin. Güncel tutarı asgari ücret sayfamızdan ve resmi kaynaklardan izleyebilirsiniz. Sözleşme olmasa bile işveren bu tabanın altına inemez.
Çalışma koşulları belgesi nedir, ne zaman verilir?
Yazılı sözleşme yapılmadıysa işverenin bir yükümlülüğü daha var. Madde 8’e göre işveren en geç iki ay içinde size yazılı bir belge vermelidir. Biz buna kısaca çalışma koşulları belgesi diyoruz.
Belgede şu bilgiler bulunmalıdır:
- Genel ve özel çalışma koşulları
- Günlük ya da haftalık çalışma süresi
- Temel ücret ve varsa ücret ekleri
- Ücret ödeme dönemi
- Süresi belirliyse sözleşmenin süresi
- Fesih halinde tarafların uyacağı hükümler
İki istisna da var. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli işlerde bu kural uygulanmaz. Öte yandan iş ilişkisi iki ay dolmadan sona ererse, işveren bu bilgileri en geç sona erme tarihinde yazılı vermek zorundadır.
Belgeyi alamadıysanız işverenden yazılı talep edin. Bir e-posta yeterlidir. Böylece talebinizin tarihi de kayda geçer.
Yazılı iş sözleşmesi imzalamadan önce hangi maddeleri kontrol etmelisiniz?
Yazılı iş sözleşmesi önünüze geldiğinde acele etmeyin. Metni eve götürüp okumak için süre isteyin. Makul bir işveren bu talebi anlayışla karşılar.
Kontrol listeniz şu başlıkları içersin:
- Ücret: brüt mü net mi yazıyor, ek ödemeler hangileri?
- Çalışma süresi: haftalık saat ve mesai düzeni nasıl?
- Fazla mesai: nasıl ücretlendirilecek?
- Deneme süresi: kaç ay, kanuna uygun mu?
- Görev tanımı: hangi işleri yapacaksınız?
- Çalışma yeri: değişebilir mi, hangi şartla?
- Cezai şart: karşılıklı mı, tutar makul mü?
- Rekabet yasağı: süre, yer ve iş türü sınırı var mı?
Her maddenin yanına bir not düşün. Anlamadığınız bir ifade varsa yazılı açıklama isteyin. Ayrıca sözleşmenin bir kopyasını mutlaka alın; imzalı metnin fotoğrafını çekmek de bir başlangıçtır.
Ücret maddesinde nelere dikkat etmelisiniz?
Ücret maddesi sözleşmenin en önemli kısmıdır. İlk olarak tutarın brüt mü net mi yazıldığına bakın. Bu fark küçük görünür, ama maaşınızı doğrudan etkiler.
Örneğin sözleşmede yalnızca “40.000 TL” yazıyorsa, bu tutarın brüt mü net mi olduğu tartışma yaratabilir. Bu yüzden sözleşmeye açıkça “brüt” ya da “net” yazdırın. Ayrıca ödeme gününü de ekletin; ücret en geç ayda bir ödenir.
Şu ek ödemeleri de sorun:
- Yemek ve yol yardımı nakit mi, ayni mi?
- İkramiye var mı, kaç maaş?
- Prim sistemi yazılı mı?
- Yıllık zam nasıl belirlenecek?
Bu ek ödemeler, ileride kıdem tazminatı hesabında da önem taşır. Çünkü düzenli ödemeler giydirilmiş ücrete girer. Tutarları görmek için brütten nete maaş hesaplama ve netten brüte maaş hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz.
Örnek hesap: brüt ve net farkı sözleşmede neyi değiştirir?
Örnek hesap: varsayalım sözleşmenizde “aylık ücret 40.000 TL” yazıyor ve brüt ya da net belirtilmemiş. Siz bunu net sandınız, işveren ise brüt olarak uyguladı.
Farkı adım adım görelim. Burada vergi ve prim kesintilerini yalnızca örnek olsun diye toplam yüzde 25 kabul ediyoruz; gerçek oranlar ve istisnalar değişir.
- Adım 1: Brüt 40.000 TL kabul edilirse kesinti = 40.000 x 0,25 = 10.000 TL
- Adım 2: Eline geçen net tutar = 40.000 - 10.000 = 30.000 TL
- Adım 3: Siz 40.000 TL net bekliyordunuz; aylık fark = 10.000 TL
- Adım 4: On iki ayda toplam fark = 10.000 x 12 = 120.000 TL
Görüldüğü gibi tek bir kelime, yıllık büyük bir farka yol açabilir. Dolayısıyla imzalamadan önce “brüt” ya da “net” ibaresini mutlaka yazdırın.
Gerçek rakamlarınızı görmek için brütten nete maaş hesaplama aracına sözleşmedeki tutarı girin. Ardından ilk bordronuzu bordro kontrol aracıyla karşılaştırın.
Mesai ve fazla çalışma maddesi nasıl olmalı?
Kanun, genel bakımdan haftalık çalışma süresini en çok kırk beş saat olarak belirler. Bu süre, aksi kararlaştırılmamışsa haftanın çalışılan günlerine eşit dağılır. Dolayısıyla sözleşmenizdeki haftalık saat bu sınıra uygun olmalıdır.
Fazla mesai maddesine özellikle dikkat edin. Bazı sözleşmeler “fazla çalışma ücreti maaşa dahildir” gibi bir ifade içerir. Bu tür maddelerin geçerliliği ve kapsamı tartışmalıdır. Somut sonuç, maddenin yazılış biçimine ve yapılan fazla mesainin miktarına göre değişebilir.
Bu yüzden şu soruları sorun:
- Haftalık çalışma saatim kaç?
- Hafta sonu çalışma var mı?
- Fazla mesai nasıl kayda geçecek?
- Fazla mesai ücreti ayrıca ödenecek mi?
Ek çalışmanın karşılığını hesaplamak için fazla mesai hesaplama aracını kullanın. Ödeme hiç yapılmıyorsa fazla mesai ücretim ödenmiyor yazımızdaki adımlar size yol gösterir.
Deneme süresi ne kadar olabilir?
Deneme süresi, tarafların birbirini tanıması için öngörülen bir dönemdir. Madde 15’e göre bu süre en çok iki ay olabilir. Ancak toplu iş sözleşmesi bu süreyi dört aya kadar uzatabilir.
Sözleşmenizde altı aylık bir deneme süresi yazıyorsa, bu madde kanuna aykırıdır. Toplu iş sözleşmesi yoksa sınır iki aydır. Dolayısıyla imzalamadan önce bu süreyi mutlaka kontrol edin.
Deneme süresinin sonuçları şunlardır:
- Taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan feshedebilir.
- Fesih tazminatsız olur.
- Çalıştığınız günlerin ücreti ve diğer haklarınız saklı kalır.
Ayrıca deneme süresi, yıllık izin hakkı için gereken bir yıllık sürenin içine girer. Yani deneme süresi boşa geçmez. İzin gün sayınızı görmek için yıllık izin hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Cezai şart maddesi sizi bağlar mı?
Cezai şart, taraflardan biri sözleşmeye aykırı davranırsa ödeyeceği tutardır. İş sözleşmelerinde bu madde genellikle “süre dolmadan ayrılırsa şu kadar ödeyecek” biçiminde karşınıza çıkar.
Türk Borçlar Kanunu m.420 burada önemli bir sınır koyar: hizmet sözleşmelerine yalnızca işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir. Yani madde yalnızca sizi bağlıyorsa, geçerliliği tartışmaya açıktır.
Buna karşılık ceza koşulu her iki tarafı da bağlıyorsa durum farklıdır. Bu durumda madde geçerli olabilir. Ancak Borçlar Kanunu hâkime, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirme yetkisi verir.
İmzalamadan önce şu soruları sorun:
- Cezai şart karşılıklı mı?
- Tutar maaşıma göre makul mü?
- Hangi durumda işleyecek?
Kanun metni için Türk Borçlar Kanunu sayfasına bakabilirsiniz.
Rekabet yasağı maddesi ne zaman geçerlidir?
Rekabet yasağı, işten ayrıldıktan sonra rakip bir işte çalışmanızı ya da rakip bir iş kurmanızı sınırlar. Borçlar Kanunu m.444’e göre işçi bu yasağı ancak yazılı olarak üstlenebilir.
Ancak yazılı olması tek başına yetmez. Kanun, bu kaydın yalnızca iş ilişkisi işçiye müşteri çevresi, üretim sırları ya da işverenin işleri hakkında bilgi edinme imkânı sağlıyorsa geçerli olacağını yazar. Ayrıca bu bilgilerin kullanılması işverene önemli bir zarar verebilecek nitelikte olmalıdır.
Süre ve kapsam da sınırlıdır. Madde 445’e göre rekabet yasağı yer, zaman ve iş türü bakımından uygun olmayan sınırlamalar içeremez. Süresi de özel durumlar dışında iki yılı aşamaz. Hâkim aşırı bir yasağı daraltabilir.
Dolayısıyla “ayrıldıktan sonra beş yıl boyunca Türkiye’nin hiçbir yerinde bu sektörde çalışamaz” gibi bir madde, ciddi bir tartışma konusudur. İmzalamadan önce böyle bir maddeyi sınırlandırmayı talep edin.
Boş kâğıda imza atmak neden bu kadar risklidir?
Bazı işyerlerinde işe girişte boş bir kâğıt ya da tarihsiz bir dilekçe imzalatılır. Bu uygulama çalışan için ciddi risk taşır. Çünkü boş kâğıt sonradan istifa dilekçesine, ibranameye ya da borç senedine dönüşebilir.
Örneğin işveren sizi işten çıkarmak istediğinde, imzalı boş kâğıdı istifa dilekçesi olarak doldurabilir. Bu durumda kıdem tazminatı ve işsizlik ödeneği hakkınız tartışmalı hale gelir.
İbraname için Borçlar Kanunu m.420 sıkı şartlar arar. İbra sözleşmesi yazılı olmalı, sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay sonra yapılmalı, alacağın türünü ve miktarını açıkça belirtmeli ve ödeme banka aracılığıyla eksiksiz yapılmalıdır. Bu unsurları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür.
Bu kural sizi bir ölçüde korur. Yine de boş kâğıda imza atmaktan kaçının. Zorunda kaldıysanız tarihi, tanığı ve koşulları hemen not edin.
İmzaladıktan sonra sözleşmenin bir kopyasını almalı mısınız?
Evet, mutlaka almalısınız. Yazılı iş sözleşmesi iki nüsha olarak düzenlenir ve bir nüshası sizde kalmalıdır. Ancak uygulamada birçok çalışan imzaladığı metnin kopyasını hiç görmez.
Kopya, ileride çıkabilecek her tartışmada temel belgenizdir. Örneğin işveren ücretinizi düşürmek istediğinde ya da görev yerinizi değiştirdiğinde, ilk bakacağınız yer sözleşmedir.
Kopyayı almak için şunları yapın:
- İmza anında ikinci nüshayı isteyin.
- Verilmezse imzalı metnin fotoğrafını çekin.
- İK birimine e-posta ile taranmış bir kopya talep edin.
- Kopyayı bulut ve bilgisayarınızda ayrı ayrı saklayın.
Ayrıca sözleşmede yapılan her değişikliği yazılı ek protokolle yapın. Sözlü olarak “maaşını artırdık” demek yerine yazılı ek protokol, ileride en net delildir.
Sözleşmede yazmayan bir şartı işveren dayatabilir mi?
İş Kanunu m.22’ye göre işveren, çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak size yazılı bildirerek yapabilir. Siz altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezseniz değişiklik sizi bağlamaz. Örneğin ücretinizi düşürmek ya da çalışma yerinizi başka bir şehre taşımak bu kapsama girebilir.
Bununla birlikte işverenin işin yürütümüne ilişkin talimat verme yetkisi vardır. Yani günlük iş dağılımı gibi konularda işveren karar verebilir. Asıl soru, değişikliğin esaslı bir şart olup olmadığıdır.
Böyle bir değişiklikle karşılaşırsanız şu adımları izleyin:
- Değişikliği yazılı olarak isteyin.
- Kabul etmiyorsanız bunu da yazılı bildirin.
- Sözleşmenizi ve çalışma koşulları belgenizi elinizde tutun.
Kabul etmezseniz işveren feshe gidebilir. Ancak bunun için değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını yazılı açıklamalı ve bildirim süresine uymalıdır. Siz de bu feshe karşı dava açabilirsiniz. Konu teknik ayrıntılar içerir. Bu yüzden somut durumunuzda bir avukata danışın. Fesih seçeneklerini görmek için fesih türleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Yazılı iş sözleşmesi belirli süreli çalışmada neden önemlidir?
Belirli süreli çalışmada yazılı iş sözleşmesi, sözleşmenin türünü kanıtlayan ana belgedir. Madde 11, belirli süreli sözleşmeyi objektif koşullara bağlı olarak yazılı şekilde yapılan sözleşme olarak tanımlar. Örneğin belli bir projenin tamamlanması ya da belirli süreli bir işin bitmesi bu tür koşullardır.
Ayrıca kanun, belirli süreli sözleşmenin esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste yapılamayacağını yazar. Aksi halde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir. Bu kural, çalışanı sürekli yenilenen kısa sözleşmelere karşı korur.
Bu nedenle belirli süreli bir sözleşme imzalarken şunlara bakın:
- Sözleşmenin bitiş tarihi ya da bitiş koşulu açık mı?
- Süreyi haklı kılan objektif bir neden yazıyor mu?
- Daha önce aynı işverenle kaç kez sözleşme yaptınız?
Bu soruların cevabı, ileride kıdem ve ihbar tazminatı tartışmasında belirleyici olabilir. Ayrıntılar için ihbar süreleri sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sözleşmesiz çalıştığınızı nasıl ispat edersiniz?
Yazılı iş sözleşmesi olmayan bir çalışanın en büyük sorunu ispattır. Ancak iş ilişkisini kanıtlamanın birçok yolu vardır. Kanun herhangi bir şekil şartı koymadığı için, farklı deliller bir araya gelince güçlü bir tablo oluşturur.
Şu deliller işinize yarar:
- SGK hizmet dökümü ve işe giriş bildirgesi
- Maaşın yattığı banka hesap dökümleri
- İşverenle yaptığınız e-posta ve mesaj yazışmaları
- İş yerinde çekilmiş fotoğraflar ya da kimlik kartı
- Aynı işyerinde çalışan tanıklar
Bu delillerin her biri tek başına zayıf kalabilir. Buna karşılık birlikte sunulduklarında iş ilişkisini ve ücretinizi gösterir. Dolayısıyla delilleri düzenli bir klasörde toplayın.
Ayrıca SGK kaydınız yoksa durumu ertelemeyin. Kayıt dışı çalışma, emeklilik ve sağlık güvencenizi doğrudan etkiler. Durumu Sosyal Güvenlik Kurumu üzerinden bildirebilirsiniz.
Yazılı iş sözleşmesi işten ayrılırken ne işe yarar?
İşten ayrılırken yazılı iş sözleşmesi, haklarınızın hesabında temel kaynak olur. Çünkü sözleşme size başlangıç tarihinizi, ücretinizi ve ek ödemelerinizi gösterir. Kıdem ve ihbar tazminatı hesabı bu bilgilere dayanır.
Örneğin sözleşmenizde yemek ve yol yardımı nakit olarak yazıyorsa, bu ödemeler giydirilmiş ücrete girebilir. Bu da tazminat tutarınızı artırır. Buna karşılık sözleşme yoksa bu ödemeleri ispat etmek zorlaşır.
Ayrılırken şu adımları izleyin:
- Sözleşmenizi ve bordrolarınızı yan yana koyun.
- Tutarları kıdem tazminatı hesaplama aracında kontrol edin.
- İhbar sürenizi ihbar tazminatı hesaplama aracıyla görün.
- Ayrılış biçiminizin sonuçlarını istifa eden hakları sayfasından okuyun.
Böylece ayrılık sürecinde hangi alacakları isteyebileceğinizi baştan bilirsiniz.
İşveren sözleşmeyi sonradan değiştirmek isterse ne yapmalısınız?
İşveren bazen işe başladıktan aylar sonra size yeni bir sözleşme imzalatmak ister. Böyle bir durumda yeni metni eski sözleşmeyle karşılaştırın. Çünkü yeni metin, eski haklarınızı daraltan maddeler içerebilir.
Özellikle şu farklara bakın:
- Ücret tutarı ya da ödeme biçimi değişti mi?
- Çalışma yeri ya da görev tanımı genişledi mi?
- Yeni bir cezai şart ya da rekabet yasağı eklendi mi?
- Deneme süresi yeniden başlatıldı mı?
Kanun, tarafların anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebileceğini yazar. Ancak değişiklik geçmişe etkili olamaz. Yani yeni sözleşme, geçmiş aylardaki alacaklarınızı ortadan kaldırmaz.
İmzalamak istemediğiniz bir madde varsa bunu yazılı olarak belirtin. Ayrıca imzaladığınız her yeni metnin bir kopyasını alın.
Ne yapmalısınız? İşe girerken adım adım kontrol
İşe başlarken şu sırayı izleyin:
- İlk olarak yazılı iş sözleşmesi ya da çalışma koşulları belgesi isteyin.
- Ardından ücretin brüt mü net mi yazıldığını kontrol edin.
- Deneme süresinin iki ayı aşmadığına bakın.
- Cezai şart ve rekabet yasağı maddelerini dikkatle okuyun.
- Boş kâğıt ya da tarihsiz dilekçe imzalamayın.
- İmzalı metnin bir kopyasını alın.
- İşe başladıktan sonra e-Devlet’te SGK kaydınızı kontrol edin.
- Son olarak ilk bordronuzu bordro kontrol aracıyla sözleşmeyle karşılaştırın.
Bu sıra size baştan güvenli bir zemin sağlar. Özellikle yedinci adımı ihmal etmeyin; kayıtsız çalışma, emeklilik ve sağlık haklarınızı doğrudan etkiler.
Yazılı iş sözleşmesinde en sık yapılan hatalar nelerdir?
Pratikte şu hatalarla sık karşılaşıyoruz:
- Metni okumadan, işyerinde aceleyle imzalamak
- Ücretin brüt mü net mi olduğunu sormamak
- Kopya almamak
- Cezai şartın tek taraflı olduğunu fark etmemek
- Kanuna aykırı uzun deneme süresini kabul etmek
- Boş kâğıda ya da tarihsiz dilekçeye imza atmak
En pahalı hata genellikle brüt ve net karışıklığıdır. Çünkü bu fark her ay tekrarlanır. İkinci sırada boş kâğıt gelir; bu hata işten ayrılırken büyük bir hak kaybına dönüşebilir.
Bu hatalardan kaçınmanın yolu basittir: acele etmeyin, soru sorun ve her şeyi yazılı isteyin. Makul bir işveren bu yaklaşımdan rahatsız olmaz.
Sorun çıkarsa hangi belgeyle nereye başvurmalısınız?
Sözleşmeyle ilgili bir anlaşmazlık çıkarsa önce işverene yazılı başvurun. Talebinizi açık ve tarihli yazın. Çoğu sorun bu aşamada netleşir.
Sonuç alamazsanız şu kapılar açıktır:
- Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikayet
- SGK’ya kayıt dışı çalışma ihbarı
- İşçi alacakları için zorunlu arabuluculuk
- Arabuluculukta anlaşma olmazsa iş mahkemesi
Başvurularda şu belgeleri hazır tutun: iş sözleşmesi ya da çalışma koşulları belgesi, bordrolar, banka dekontları, yazışmalar ve e-Devlet hizmet dökümü. Böylece iddianızı belgeyle desteklersiniz.
Bu arada başvuru sürelerini de takip edin. Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır. Ancak delillerin tazeliği zamanla azalır; tanıklar işten ayrılır, mesajlar kaybolur. Dolayısıyla sorunu fark ettiğiniz anda harekete geçmek, hakkınızı korumanın en sağlam yoludur.
Hakkınızı korumak için hangi belgeyi asla kaybetmemelisiniz?
En önemli belge imzalı yazılı iş sözleşmesidir. Sözleşme yoksa, işverenin vermek zorunda olduğu çalışma koşulları belgesi aynı işi görür. Bu iki belgeden biri mutlaka elinizde olmalıdır.
Belge size ücretinizi, çalışma sürenizi ve fesih kurallarını gösterir. İleride ücret, fazla mesai ya da tazminat tartışması çıktığında ilk başvuracağınız kaynak budur. Dolayısıyla kopyayı birden fazla yerde saklayın.
Kısacası yazılı iş sözleşmesi her zaman zorunlu değildir, ama her zaman faydalıdır. Bir yıl ve daha uzun süreli işlerde kanun yazılı şekli zorunlu tutar. Diğer durumlarda ise iki ay içinde yazılı belge isteme hakkınız vardır. Bu hakkı kullanın, imzalamadan önce okuyun ve kopyanızı saklayın.
Sık sorulan sorular
Sözleşme imzalamadan çalışıyorum, işçi sayılır mıyım?
Evet, sayılırsınız. İş Kanunu m.8, iş sözleşmesini kanunda aksi yazmadıkça özel bir şekle bağlamaz. Bağımlı çalışıp ücret alıyorsanız aranızda bir iş sözleşmesi vardır. Yazılı metin eksikliği haklarınızı ortadan kaldırmaz, yalnızca ispatı zorlaştırır. Bu yüzden SGK kaydınızı ve banka dekontlarınızı saklayın.
İşveren bana yazılı belge vermek zorunda mı?
Evet, zorunda. Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, ücreti, ödeme dönemini ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli işlerde bu kural uygulanmaz. Belgeyi alamazsanız yazılı olarak talep edin.
Bir yıllık sözleşme sözlü yapılırsa geçersiz mi olur?
Sözleşme ortadan kalkmaz, ama şekil kuralına uyulmamış olur. Kanun süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmelerin yazılı yapılmasını zorunlu tutar. Uygulamada yazılı olmayan bir ilişkide işçi lehine yorum öne çıkabilir. Somut sonuçlar dosyaya göre değişir, bu yüzden bir avukata danışmanızı öneririz.
Sözleşmedeki cezai şart beni bağlar mı?
Yalnızca işçi aleyhine konan cezai şart geçersizdir. Türk Borçlar Kanunu m.420 bunu açıkça yazar. Ceza koşulu her iki tarafı da bağlıyorsa geçerli olabilir, ancak hâkim aşırı gördüğü tutarı indirebilir. İmzalamadan önce cezai şartın karşılıklı olup olmadığını ve tutarın makul olup olmadığını kontrol edin.
Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?
Deneme süresi en çok iki ay olabilir. Ancak toplu iş sözleşmesi bu süreyi dört aya kadar uzatabilir. Deneme süresinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan ve tazminatsız feshedebilir. Çalıştığınız günlerin ücreti ve diğer haklarınız ise saklı kalır, yani o günlerin ödemesini alırsınız.
İşe girerken boş kâğıt imzalattılar, ne yapmalıyım?
Hemen tarih ve tanık bilgisiyle not alın. Boş kâğıt sonradan istifa dilekçesine ya da ibranameye dönüşebilir. Durumu bir e-posta ile işverene bildirmek ve bir kopyasını saklamak, ileride itiraz ederken işinize yarar. Ayrıca bir avukata danışarak somut riski birlikte değerlendirin.


