Fazla Mesai Onayı İmzalamak Zorunlu mu? Haklarınız

İçindekiler
- Fazla mesai onayı imzalamak zorunlu mu?
- İş Kanunu fazla mesai onayı hakkında ne söylüyor?
- Yönetmelik onayın ne zaman alınacağını nasıl düzenler?
- Fazla mesai onayını her yıl yeniden imzalamanız gerekir mi?
- Fazla mesai onayınızı nasıl geri alırsınız?
- Hangi durumlarda fazla mesai onayı aranmaz?
- Onay vermeyen işçi işten çıkarılabilir mi?
- İş güvencesi kapsamında değilseniz ne olur?
- Onay verdiyseniz her fazla mesai talebine evet demek zorunda mısınız?
- Sözleşmedeki fazla mesai ücrete dahildir maddesi geçerli mi?
- Yıllık 270 saat sınırı pratikte nasıl işler?
- Örnek hesap: ücrete dahil maddesinde ayrıca ödenecek fazla mesai
- Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir?
- Fazla mesai ücreti yerine serbest zaman isteyebilir misiniz?
- Kimlere ve hangi işlerde fazla mesai yaptırılamaz?
- İşveren fazla mesaiyi hangi belgeyle kaydetmek zorunda?
- Onay formunu imzalamadan önce neleri kontrol etmelisiniz?
- Fazla mesai konusunda en sık yapılan hatalar nelerdir?
- Uyuşmazlıkta hangi kapıyı çalarsınız?
- Hakkınızı korumak için hangi belgeyi saklamalısınız?
Fazla mesai onayı imzalamak zorunlu mu?
Fazla mesai onayı imzalamak zorunlu değildir. İş Kanunu m.41, fazla çalışma için işçinin onayını şart koşar; yönetmelik de bu onayın yazılı olmasını ister. Dolayısıyla imzalamamak kanuni bir tercihinizdir. Ancak zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışmada kanun onay şartı koymaz.
Peki işveren onay formunu önünüze koyduğunda ne yapmalısınız? Önce formun neyi kapsadığını anlayın. Sonra onayın nasıl geri alınacağını, hangi durumlarda aranmadığını ve sözleşmedeki ücrete dahil maddesinin sınırını öğrenin. Bu yazı bu soruları sırayla yanıtlıyor.
Rakamları baştan netleştirmek için fazla mesai hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Böylece bir saatlik fazla çalışmanın size ne kazandırdığını imza atmadan önce görürsünüz.
Fazla çalışma ücretiniz hiç ödenmiyorsa konu farklıdır. O durumda fazla mesai ücretim ödenmiyor yazısındaki yol haritasını izleyin. Biz burada ödemeye değil, onayın kendisine odaklanıyoruz.
İş Kanunu fazla mesai onayı hakkında ne söylüyor?
Kanunun dili kısa ve açıktır. m.41’in ilgili fıkrası aynen şöyledir: fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Yani işveren fazla çalışmayı tek taraflı bir talimatla size yükleyemez.
Aynı madde birkaç temel kuralı daha koyar:
- Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır.
- Her fazla saat için ücret, normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir.
- Fazla çalışmanın toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saati geçemez.
- Gece çalışmasında ve bazı sağlık riskli işlerde fazla çalışma yapılamaz.
Bu kurallar birlikte okunmalıdır. Çünkü onay, sınırsız bir izin anlamına gelmez. Onay verseniz bile işveren yıllık sınırı aşamaz, zamlı ücreti ödemekten de kaçınamaz.
Kanun metnini okumak isterseniz İş Kanunu resmi metninde m.41’e bakın. Ayrıca kanun, uygulamanın ayrıntısını bir yönetmeliğe bırakır. Onayın ne zaman ve nasıl alınacağını o yönetmelik belirler.
Yönetmelik onayın ne zaman alınacağını nasıl düzenler?
İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9 bu konunun merkezidir. Maddenin ilk fıkrası, fazla çalışma için işçinin yazılı onayını şart koşar. Yani sözlü bir evet, kanunun aradığı onayı karşılamaz.
İkinci fıkra ise zamanlamayı düzenler. Buna göre fazla çalışma ihtiyacı olan işveren onayı iş sözleşmesini yaparken ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alır. Ardından onayı işçinin özlük dosyasında saklar.
Bu düzenlemenin pratikteki karşılığı şudur:
- İşe girişte size bir fazla mesai onayı formu verilebilir.
- İşe girişte imzalamadıysanız, ihtiyaç doğduğunda yeniden önünüze gelebilir.
- İmzaladığınız form özlük dosyanızda durur.
- İsterseniz formun bir örneğini kendiniz için talep edebilirsiniz.
Ayrıca onay formu iş sözleşmesinin içine bir madde olarak da konabilir. Bu durumda sözleşmeyi imzalarken fazla çalışmaya da onay vermiş olursunuz. Bu nedenle sözleşmenizi imzalamadan önce çalışma süresi bölümünü özellikle okuyun.
Fazla mesai onayını her yıl yeniden imzalamanız gerekir mi?
Hayır, yürürlükteki metin yıllık yenileme istemez. Yönetmeliğin eski hâli onayın her yıl başında alınmasını öngörüyordu. Ancak yönetmelikte yapılan bir değişiklikle bu kural kalktı. Bugün geçerli olan metin, onayın işe girişte ya da ihtiyaç anında bir kez alınmasını yeterli görür.
Bu ayrıntı neden önemli? Çünkü internette hâlâ eski kuralı anlatan çok sayıda yazı dolaşır. Bu yazılara güvenen işçiler, yıl değişince onaylarının kendiliğinden düştüğünü sanabilir. Oysa verdiğiniz onay, siz geri alana kadar geçerli kalır.
Öte yandan bazı işverenler her yıl yeni bir form imzalatmayı sürdürür. Bu uygulama yasak değildir; yalnızca zorunlu da değildir. Yeni form önünüze geldiğinde içeriği bir öncekiyle karşılaştırın. Örneğin yeni form ücrete dahil gibi farklı bir madde içerebilir.
Kısacası yıl dönümü, onayınızı otomatik olarak sona erdirmez. Onayınızı bitirmek istiyorsanız aşağıda anlattığımız geri alma yolunu kullanmanız gerekir.
Fazla mesai onayınızı nasıl geri alırsınız?
Yönetmelik m.9 geri alma hakkını açıkça tanır. Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi, verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir. Bu hakkı kullanmak için gerekçe göstermeniz şart değildir.
Geri alma bildirimini şu adımlarla yapın:
- Kısa bir dilekçe yazın; adınızı, görevinizi ve tarihi ekleyin.
- Fazla çalışma onayınızı geri aldığınızı açık bir cümleyle belirtin.
- Otuz günlük sürenin hangi tarihte dolacağını yazın.
- Dilekçeyi iki nüsha hazırlayın ve birine teslim alındı imzası alın.
- Elden teslim mümkün değilse kayıtlı e-posta ya da noter yolunu kullanın.
Otuz gün boyunca önceki onayınız geçerliliğini korur. Yani bu sürede işverenin makul fazla çalışma taleplerine uymanız beklenir. Süre dolduktan sonra ise işveren olağan fazla çalışma için sizi zorlayamaz.
Bildirimi yazarken öfkeli bir dil kullanmayın. Sakin ve kısa bir metin, ileride bir uyuşmazlık çıkarsa sizi daha güçlü gösterir. Ayrıca bildirimin tarihini kendi takviminize de not edin.
Hangi durumlarda fazla mesai onayı aranmaz?
Yönetmelik m.9’un ilk fıkrası istisnayı da açıkça yazar: zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma için onay aranmaz. Bu iki kavramın kaynağı İş Kanunu m.42 ve m.43’tür.
m.42, zorunlu nedenleri şöyle sayar: bir arıza sırasında, arızanın mümkün görülmesi hâlinde, makineler veya araç gereç için hemen yapılması gereken acele işlerde ya da zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında fazla çalışma yaptırılabilir. Ancak bu fazla çalışma, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşamaz.
Bu istisnanın sınırları da vardır:
- İşveren zorunlu fazla çalışmadan sonra uygun bir dinlenme süresi vermek zorundadır.
- Zorunlu fazla çalışmanın ücreti yine zamlı ödenir.
- İstisna yalnız gerçek bir arıza veya acil durum için geçerlidir.
m.43 ise seferberlik ve yurt savunmasına ilişkin olağanüstü hâlleri düzenler. Bu durum günlük çalışma hayatında nadiren gündeme gelir.
Uygulamada bazı işverenler her yoğunluğu zorunlu neden gibi sunabilir. Oysa sipariş artışı ya da sezon yoğunluğu, kanundaki arıza veya zorlayıcı sebep tanımına doğrudan girmez. Bu ayrımı bilmek, onay vermediğiniz hâlde size dayatılan fazla çalışmaya itiraz etmenizi kolaylaştırır.
Onay vermeyen işçi işten çıkarılabilir mi?
Kanun, onay vermemeyi bir disiplin suçu ya da fesih nedeni olarak saymaz. Tam tersine, onayı fazla çalışmanın ön şartı yapar. Dolayısıyla onay vermediğiniz için işinizi kaybetmeniz kanunun mantığıyla bağdaşmaz.
İş güvencesi kapsamındaysanız durum daha nettir. İş Kanunu m.18’e göre otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde, en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli sözleşmesini fesheden işveren geçerli bir nedene dayanmak zorundadır. Bu neden işçinin yeterliliğinden, davranışından ya da işletmenin gereklerinden kaynaklanmalıdır.
Kanuni bir hakkı kullanmak, bu nedenlerin hiçbirine doğal olarak oturmaz. Bu yüzden yalnız onay vermediği için işten çıkarılan bir işçi, işe iade sürecini değerlendirebilir. Ancak işveren genellikle feshi başka bir gerekçeyle açıklar. Bu nedenle fesih bildirimindeki gerekçeyi dikkatle okuyun ve saklayın.
Fesih türlerinin her birinin hangi tazminatları doğurduğunu fesih türleri sayfasında karşılaştırabilirsiniz. Böylece size yapılan bildirimin hukuki sonucunu daha kolay okursunuz.
İş güvencesi kapsamında değilseniz ne olur?
Otuzdan az işçi çalışan bir işyerindeyseniz ya da kıdeminiz altı aydan azsa, m.18’deki iş güvencesi sizi kapsamaz. Bu durumda işveren feshi geçerli bir nedene dayandırmak zorunda değildir. Ancak bu, haklarınızın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Kapsam dışında olsanız bile şu haklar devam eder:
- Bildirim süresine uyulmadıysa ihbar tazminatı.
- Bir yılı dolduran kıdemde, şartları varsa kıdem tazminatı.
- Yapılmış ama ödenmemiş fazla çalışmanın ücreti.
- Kullanılmayan yıllık izin ücreti.
Ayrıca bir hakkın kötüye kullanılması durumunda ek talepler gündeme gelebilir. Bu konuda somut olayın ayrıntıları belirleyicidir; bu nedenle bir avukattan görüş almak yerinde olur.
Bir de tersi durum vardır. İşveren onay vermediğiniz hâlde sizi düzenli olarak fazla çalıştırıyor ve ücretini ödemiyorsa, bu durum haklı fesih nedenine dönüşebilir. Haklı feshin şartlarını haklı fesih maddesinde bulursunuz. İstifa ederken hangi hakları koruduğunuzu da istifa eden hakları sayfasında görebilirsiniz.
Onay verdiyseniz her fazla mesai talebine evet demek zorunda mısınız?
Bu soru uygulamada sık tartışma konusu olur. Onay verdiyseniz ve geri almadıysanız, işverenin kanuni sınırlar içindeki makul fazla çalışma talebine katılmanız beklenir. Çünkü onayın amacı tam da bu talepleri karşılamaktır.
Bununla birlikte onay her talebi meşru kılmaz. Şu durumlarda talebe itiraz etmeniz için güçlü bir dayanağınız olur:
- Yıllık iki yüz yetmiş saatlik sınır aşılıyorsa.
- Talep gece çalışmasına denk geliyorsa.
- Sağlık nedeniyle sınırlı süreli bir işte çalışıyorsanız.
- Ara dinlenmesi ve günlük dinlenme hakkınız ihlal ediliyorsa.
- Önceki fazla çalışmaların ücreti ödenmemişse.
Sürekli olarak fazla çalışmak istemiyorsanız en doğru yol, onayınızı yönetmelikteki usulle geri almaktır. Bireysel talepleri tek tek reddetmek yerine bu yolu seçmek, sizi olası bir uyuşmazlıkta daha sağlam bir konuma taşır.
Ayrıca kişisel bir mazeretiniz varsa bunu da yazılı bildirin. Örneğin çocuğunuzu okuldan almanız gereken bir günde, durumu önceden yöneticinize iletmek iki taraf için de en sakin çözümdür.
Sözleşmedeki fazla mesai ücrete dahildir maddesi geçerli mi?
Birçok iş sözleşmesinde şu tür bir madde yer alır: aylık ücret, fazla çalışma karşılığını da içerir. Bu madde, fazla mesai onayı ile aynı şey değildir. Onay fazla çalışmaya razı olduğunuzu gösterir; bu madde ise ücretinin nasıl ödeneceğini belirler.
Yargıtay kararlarında yerleşmiş yaklaşıma göre bu madde sınırsız değildir. Madde, yıllık en fazla iki yüz yetmiş saate kadar fazla çalışmayı ücrete dahil edebilir. Bu sınırı aşan her saat için ise zamlı ücret ayrıca doğar. Sınırın kaynağı, İş Kanunu m.41’deki yıllık iki yüz yetmiş saatlik üst sınırdır.
Bu nedenle sözleşmenizde böyle bir madde varsa şu soruları sorun:
- Madde açık ve anlaşılır biçimde yazılmış mı?
- Aylık ücretiniz, yaptığınız işle makul bir denge içinde mi?
- Yıl içindeki fazla çalışmanız iki yüz yetmiş saati aşıyor mu?
Unutmayın, mahkemeler her dosyayı kendi koşullarıyla değerlendirir. Maddenin geçerliliği ve kapsamı konusunda tereddüt yaşıyorsanız bir avukata danışın. Yine de iki yüz yetmiş saat sınırını bilmek, kendi hesabınızı yapmanız için iyi bir başlangıçtır.
Yıllık 270 saat sınırı pratikte nasıl işler?
İki yüz yetmiş saatlik sınırı aylara bölmek hesabı kolaylaştırır. Bir yılda on iki ay olduğuna göre, bu sınır ayda ortalama yirmi iki buçuk saate karşılık gelir. Haftaya bölündüğünde ise yaklaşık beş saat eder.
Bu sınır iki ayrı işlev görür. Birincisi, kanunun koyduğu bir yasaktır: işveren yılda iki yüz yetmiş saatten fazla fazla çalışma yaptıramaz. İkincisi, ücrete dahil maddesinin etki alanını belirler. Yani madde ne derse desin, işveren bu sınırın üstündeki saatleri ayrıca öder.
Kendi durumunuzu şu sırayla kontrol edin:
- Her hafta kırk beş saati aşan çalışmanızı not edin.
- Ay sonunda bu saatleri toplayın.
- Yıl içinde birikmiş toplamı iki yüz yetmiş ile karşılaştırın.
- Aşan saatleri ayrıca ödenmesi gereken saatler olarak işaretleyin.
Yıl ortasında işe başladıysanız sınırı çalıştığınız ay sayısına oranlamak mantıklıdır. Örneğin altı ay çalıştıysanız, bu süre için yaklaşık yüz otuz beş saatlik bir pay düşünebilirsiniz. Kesin hesap için mahkeme bilirkişisinin yöntemi belirleyici olur.
Örnek hesap: ücrete dahil maddesinde ayrıca ödenecek fazla mesai
Örnek hesap: varsayalım brüt maaşınız 40.000 TL olsun. Uygulamada aylık brüt ücreti, haftalık kırk beş saatlik düzene göre 225 saate böleriz. Kendi saat ücretinizi saatlik ücret hesaplama aracıyla da bulabilirsiniz.
- Saat ücreti: 40.000 / 225 = yaklaşık 177,78 TL.
- Fazla çalışma saat ücreti: 177,78 x 1,5 = yaklaşık 266,67 TL.
- Yıl içinde yaptığınız fazla çalışma: 300 saat.
- Ücrete dahil sayılabilecek kısım: 270 saat.
- Ayrıca ödenmesi gereken kısım: 300 - 270 = 30 saat.
- Ek alacak: 30 x 266,67 = yaklaşık 8.000 TL brüt.
Şimdi aynı yılı ücrete dahil maddesi olmadan düşünelim. Bu kez 300 saatin tamamı ayrıca ödenir: 300 x 266,67 = yaklaşık 80.000 TL brüt. Aradaki fark, sözleşmedeki tek bir maddenin ne kadar önemli olduğunu gösterir.
Ayrıca bu örnekte işveren yıllık iki yüz yetmiş saat sınırını aşmıştır. Bu aşım kendi başına bir kanun ihlalidir. Brüt tutarın nete dönüşünü brütten nete maaş hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Kendi saatlerinizle hesabı tekrar etmek için fazla mesai hesaplama aracını kullanın.
Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir?
İki kavram birbirine çok benzer, ama ücret oranları farklıdır. Fark, sözleşmenizdeki haftalık çalışma süresinden doğar. Kanun genel üst sınırı haftalık kırk beş saat olarak belirler.
| Kavram | Ne zaman doğar | Zam oranı | Serbest zaman karşılığı |
|---|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışma | Yüzde 50 | 1 saat 30 dakika |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmedeki süre 45 saatin altındaysa, o süreyi aşıp 45 saate kadar olan çalışma | Yüzde 25 | 1 saat 15 dakika |
Örneğin sözleşmeniz haftalık kırk saat çalışmayı öngörüyorsa, kırk ile kırk beş saat arasındaki çalışma fazla sürelerle çalışmadır. Kırk beş saati aşan kısım ise fazla çalışmadır. Yönetmelikteki yazılı onay şartı her iki tür için de geçerlidir.
Bu ayrım bordroyu okurken önem kazanır. Çünkü işveren iki türü tek kalemde toplayıp hepsine düşük oranı uygulayabilir. Bordronuzda iki ayrı satır görmüyorsanız açıklama isteyin.
Fazla mesai ücreti yerine serbest zaman isteyebilir misiniz?
Evet, bu tercih size aittir. İş Kanunu m.41, fazla çalışma yapan işçinin isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabileceğini söyler. Fazla çalışılan her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için ise bir saat on beş dakika serbest zaman doğar.
Serbest zamanın kullanımı da kurala bağlıdır:
- Hak ettiğiniz süreyi altı ay içinde kullanırsınız.
- Bu süre çalışma saatleri içinde verilir.
- Serbest zaman nedeniyle ücretinizden kesinti yapılamaz.
Bu seçenek özellikle yoğun dönemlerden sonra dinlenmek isteyenler için uygundur. Ancak tercihinizi yazılı bildirmeniz yararlıdır. Aksi hâlde işveren zamlı ücreti ödediğini, siz ise serbest zaman beklediğinizi düşünebilirsiniz.
Ayrıca altı aylık süreyi takip edin. Süre içinde kullandırılmayan serbest zaman, bir alacak tartışmasına dönüşebilir. Bu yüzden hangi tarihte kaç saat serbest zaman kazandığınızı kendi tablonuza yazın.
Kimlere ve hangi işlerde fazla mesai yaptırılamaz?
Onay verseniz bile bazı durumlarda fazla çalışma yasaktır. Bu yasaklar işçinin sağlığını korumak için konmuştur ve sözleşmeyle kaldırılamaz.
İş Kanunu m.41 iki temel yasak içerir:
- Sağlık nedenine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde fazla çalışma yapılamaz.
- Gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.
Kanun geceyi en geç saat yirmide başlayıp en erken saat altıya kadar süren ve her hâlde en fazla on bir saat olan dönem olarak tanımlar. Yani gece vardiyasında çalışıyorsanız, işveren o vardiyaya fazla çalışma ekleyemez.
Bunun yanında yer altı maden işlerinde çalışanlar için kanun daha sıkı kurallar koyar. Bu işçilere zorunlu ve olağanüstü hâller dışında fazla çalışma yaptırılamaz.
Söz konusu yasaklar, onay formunun içeriğinden bağımsız olarak geçerlidir. Bu nedenle formda tüm vardiyalar için onay verdiğinizi belirten bir ifade olsa bile, gece çalışması yasağı ortadan kalkmaz.
İşveren fazla mesaiyi hangi belgeyle kaydetmek zorunda?
Yönetmelik m.10 bu konuda açıktır. İşveren, fazla çalışma yaptırdığı işçilerin bu çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek ve imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır. Ödemeler de bordroda ve ücret hesap pusulasında açıkça yer almalıdır.
Bu kural size iki fayda sağlar. Birincisi, yaptığınız fazla çalışmanın resmi bir kaydı oluşur. İkincisi, bordroda fazla çalışma kalemi yoksa ama siz fazla çalıştıysanız, bu eksiklik işverenin aleyhine bir delil olur.
Kendi kaydınızı da tutun:
- Her gün işe giriş ve çıkış saatlerinizi yazın.
- Fazla çalışmayı isteyen yöneticinin adını ve mesajını saklayın.
- Mesai dışında gönderdiğiniz e-postaların tarih ve saatini not edin.
- Bordrodaki fazla çalışma saatini kendi kaydınızla karşılaştırın.
Kayıtlar arasında fark varsa bunu hemen yazılı olarak sorun. Fark küçükken düzeltmek, yıllar sonra bir dava dosyasında ispatlamaktan çok daha kolaydır.
Onay formunu imzalamadan önce neleri kontrol etmelisiniz?
Fazla mesai onayı formu çoğu zaman tek sayfalık bir metindir. Ancak bu tek sayfa, yıllarca sürecek bir çalışma düzenini etkileyebilir. Bu yüzden imzalamadan önce birkaç dakika ayırın.
Kontrol listeniz şu olsun:
- Formun başlığı ve tarihi açıkça yazılı mı?
- Metin yalnız onay mı veriyor, yoksa ücrete dahil gibi ek bir madde de içeriyor mu?
- Fazla çalışmanın zamlı ödeneceği ya da serbest zaman verileceği belirtilmiş mi?
- Gece çalışmasını kapsayan bir ifade var mı?
- Geri alma hakkınızı sınırlayan bir cümle bulunuyor mu?
Son madde özellikle önemlidir. Yönetmelik size otuz günlük bildirimle geri alma hakkı tanır; işveren bu hakkı bir formla ortadan kaldıramaz. Formda böyle bir ifade görürseniz bunu yazılı olarak sorun.
Formun bir kopyasını isteyin. İşveren kopya vermek istemezse telefonunuzla fotoğrafını çekin. Böylece ileride neyi imzaladığınızı tam olarak bilirsiniz.
Fazla mesai konusunda en sık yapılan hatalar nelerdir?
Fazla çalışma uyuşmazlıklarının çoğu, imza anındaki küçük bir dikkatsizlikten başlar. Aşağıdaki hatalar bu tür sorunların büyük kısmını oluşturur.
- Onay formunu okumadan, diğer evraklarla birlikte imzalamak.
- Onayın yıl sonunda kendiliğinden bittiğini sanmak.
- Geri alma bildirimini sözlü yapmak.
- Ücrete dahil maddesini sınırsız sanmak.
- Fazla çalışma saatlerini hiç kaydetmemek.
- Serbest zaman tercihini yazılı bildirmemek.
- Gece vardiyasında fazla çalışmayı olağan saymak.
Bu hataların hepsi küçük bir alışkanlıkla önlenebilir. Her önemli adımı yazılı yapın ve bir kopyasını saklayın. Hatta işyerindeki iletişimi mümkün olduğunca e-posta veya kurumsal mesajla sürdürün.
Ayrıca genel haklarınızı bir arada görmek için çalışan hakları sayfasına göz atın. Böylece fazla çalışmayı yıllık izin, ara dinlenmesi ve hafta tatili haklarıyla birlikte değerlendirirsiniz.
Uyuşmazlıkta hangi kapıyı çalarsınız?
Fazla çalışmayla ilgili sorunları iki türe ayırabiliriz. Birinci tür, onay vermediğiniz hâlde fazla çalıştırılmanızdır. İkinci tür ise yapılan fazla çalışmanın ücretinin eksik ödenmesidir. Her iki durumda da yol benzer ilerler.
Şu sırayı izleyin:
- İşverene tarihli ve gerekçeli yazılı bir itiraz gönderin.
- Cevap gelmezse Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na şikâyet yolunu değerlendirin.
- Alacak söz konusuysa adliyedeki arabuluculuk bürosuna başvurun.
- Anlaşma olmazsa son tutanakla iş mahkemesinde dava açın.
Arabuluculuk bu süreçte zorunlu bir adımdır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, işçi alacağı davalarında arabulucuya başvurmayı dava şartı yapar. Dolayısıyla doğrudan dava açmak süreci uzatır.
Başvuruya giderken iş sözleşmenizi, onay formunu, varsa geri alma dilekçenizi, bordrolarınızı ve kendi saat kayıtlarınızı yanınıza alın. Bu belgeler, hem arabulucunun hem de mahkemenin işini kolaylaştırır.
Hakkınızı korumak için hangi belgeyi saklamalısınız?
Fazla mesai onayı konusundaki en güçlü belge, imzaladığınız formun kendisidir. Bu formun bir kopyası elinizde yoksa, neye onay verdiğinizi ispatlamak zorlaşır. Bu yüzden kopyayı alın ve güvenli bir yerde saklayın.
Formun yanına şu belgeleri de ekleyin:
- İş sözleşmeniz ve varsa ek protokoller.
- Onayı geri aldıysanız teslim imzalı dilekçeniz.
- Fazla çalışmanın göründüğü bordrolar.
- Kendi tuttuğunuz günlük giriş çıkış kayıtları.
- Fazla çalışma talep eden mesaj ve e-postalar.
Ücret alacaklarında zamanaşımı İş Kanunu m.32’ye göre beş yıldır. Bu nedenle belgeleri en az bu süre boyunca saklayın. Üstelik işten ayrıldıktan sonra işyeri sistemlerine erişiminiz kapanır; o gün geldiğinde elinizde olmayan bir belgeye ulaşmak çok zorlaşır. Bu yüzden kopyaları çalışırken toplamaya başlayın. Dijital kopyalarını bir buluta yüklemek de iyi bir önlemdir.
Son olarak hesabınızı düzenli olarak kontrol edin. Her ay fazla çalışma saatlerinizi fazla mesai hesaplama aracına girin ve sonucu bordronuzla karşılaştırın. Onay vermek de vermemek de sizin hakkınızdır; önemli olan, bu kararı bilerek vermek ve her adımı belgelemektir.
Sık sorulan sorular
Fazla mesai onayını her yıl yeniden imzalamam gerekir mi?
Hayır, yürürlükteki yönetmelik yıllık yenileme istemez. Yönetmeliğin değişen metnine göre işveren onayı iş sözleşmesini yaparken ya da fazla çalışma ihtiyacı doğduğunda alır ve özlük dosyanızda saklar. Verdiğiniz onay siz geri alana kadar geçerli kalır. Eski uygulamayı anlatan kaynaklara bu yüzden dikkat edin.
Onayımı geri alırsam işveren ne yapabilir?
Onayı otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilirsiniz; bu yönetmeliğin size tanıdığı bir haktır. Süre dolunca işveren olağan fazla çalışma için sizi zorlayamaz. Zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışma ise onaya bağlı değildir. Bildirimin bir kopyasını tarihli olarak saklayın ve teslimi mutlaka belgeleyin.
Onay vermediğim için işten çıkarılabilir miyim?
Kanun onay vermemeyi bir yaptırıma bağlamaz. İş güvencesi kapsamındaysanız işveren feshi geçerli bir nedene dayandırmak zorundadır ve kanuni bir hakkı kullanmak bu nedeni zor karşılar. Kapsam dışındaysanız da fesih türüne göre tazminat haklarınız sürer. Somut durum için fesih bildirimini saklayın ve bir avukata danışın.
Sözleşmemde fazla mesai ücrete dahildir yazıyor, geçerli mi?
Belirli bir sınıra kadar geçerli sayılır. Yargıtay kararlarındaki yerleşik yaklaşıma göre bu madde, yıllık 270 saate kadar fazla çalışmayı ücrete dahil edebilir. Bu sınırı aşan her saat için zamlı ücret ayrıca doğar. Ayrıca kanun yıllık fazla çalışmayı 270 saatle zaten sınırlar; bu sınırı aşmak başlı başına bir ihlaldir.
Fazla mesai ücreti yerine izin alabilir miyim?
Evet, isterseniz alabilirsiniz. İş Kanunu m.41, fazla çalıştığınız her saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanma imkânı tanır. Bu süreyi altı ay içinde, çalışma süresi içinde ve ücret kesintisi olmadan kullanırsınız. Tercihinizi işverene yazılı olarak bildirmeniz faydalıdır; böylece ödeme ile izin karışmaz.
Fazla mesaimi işveren kaydetmek zorunda mı?
Evet, zorundadır. Yönetmelik m.10, işverenin fazla çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemesini ve imzalı bir nüshasını özlük dosyanızda saklamasını ister. Ödemeler de bordroda açıkça yer almalıdır. Siz de kendi giriş çıkış saatlerinizi ayrıca not ederek bir yedek kayıt tutun ve bordroyla karşılaştırın.

