Bu sayfada
Serbest zaman (fazla mesai yerine izin) ne demek?
Serbest zaman, fazla çalışma karşılığının para yerine izin olarak verilmesidir. 4857 sayılı İş Kanunu m.41/4 uyarınca fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.6 ve m.7'ye göre işçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, işverene önceden yazılı bildirerek, çalışma süreleri içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır. Seçim hakkı işçiye aittir; işveren tek taraflı olarak serbest zaman dayatamaz. Kullanılmayan serbest zaman, iş sözleşmesi sona erdiğinde zamlı ücret olarak ödenir.
Örnek hesap
Örnek hesap: varsayalım brüt ücreti 33.030 ₺ olan bir işçi ay içinde 10 saat fazla çalışma yapsın. Saat ücreti 33.030 / 225 = 146,80 ₺; para olarak alsaydı %50 zamlı 10 x 146,80 x 1,5 = 2.202 ₺ brüt fazla mesai ücreti doğardı. İşçi serbest zamanı seçerse 10 x 1,5 = 15 saat, yani 2 tam gün ücretli izin kazanır. Aynı işçi haftalık 40 saatlik sözleşmesini 45 saate tamamlayan 5 saat fazla sürelerle çalışma yaptıysa bunun karşılığı 5 x 1,25 = 6 saat 15 dakika serbest zamandır; para karşılığı %25 zamlı 917,50 ₺ olurdu.
Bu terimle hesap yapın
Fazla Mesai Hesaplama
Fazla çalışma, hafta tatili ve resmi tatil ücreti
Serbest zaman nedir ve nasıl hesaplanır?
Fazla çalışmanın karşılığı kural olarak %50 zamlı ücrettir; fazla sürelerle çalışmada (haftalık 45 saatin altında belirlenen sözleşme süresi ile 45 saat arası) zam %25'tir. 4857 sayılı Kanun m.41, işçiye bu ücret yerine izin seçme hakkı tanır ve izin süresini aynı zam oranıyla belirler: her fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika, her fazla sürelerle çalışma saati için 1 saat 15 dakika. 8 saat fazla mesai 12 saat, yani 1,6 iş günü serbest zaman doğurur. Hesap için önce fazla saatleri doğru ayırmak gerekir: günde 11 saati aşan çalışmalar denkleştirme olsa bile fazla çalışma sayılır, hafta tatilinde çalışma ayrıca değerlendirilir. Saat ücreti ve para karşılığını fazla mesai hesaplama aracıyla bulabilir, fazla çalışmanın tanımını fazla mesai teriminde okuyabilirsiniz. Serbest zaman, yıllık ücretli izinden tamamen ayrıdır ve izin hakkını azaltmaz.
Serbest zamanı kim seçer, işveren zorlayabilir mi?
Seçim hakkı işçiye aittir. Kanun "isterse" ifadesini kullanır; yönetmelik de işçinin fazla çalışma yaptığı her seferinde ücret mi serbest zaman mı istediğini işverene yazılı bildirmesini öngörür. İşveren fazla mesai ücreti ödemek yerine tek taraflı "izin kullandırırım" diyemez; böyle bir uygulama fazla mesai ücretinin ödenmemesi anlamına gelir ve işçiye haklı fesih hakkı verir. Buna karşılık iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde serbest zaman uygulamasının genel kural olarak kabul edilmesi mümkündür; Yargıtay bu tür hükümleri işçi aleyhine kullanılmadıkça geçerli sayar. Bazı işyerlerinde "telafi çalışması" ile serbest zaman karıştırılır; telafi çalışması işverenin zorunlu nedenle çalıştırmadığı süreleri sonradan çalıştırmasıdır ve işçiye ek hak doğurmaz. Farkı telafi çalışması teriminde anlattık. Fazla mesai onayı ve yazılı bildirim konusunda fazla mesai onayı imzalamak zorunlu mu yazısına bakabilirsiniz.
Serbest zaman ne zaman ve nasıl kullanılır?
- Süre: Hak edilen serbest zaman, fazla çalışmanın yapıldığı tarihten itibaren altı ay içinde kullanılır.
- Bildirim: İşçi kullanmak istediği tarihi işverene önceden yazılı bildirir; işveren işin gereklerine göre tarihi belirleyebilir ama altı ayı aşamaz.
- Zaman dilimi: Serbest zaman çalışma süreleri içinde kullanılır; hafta tatili, genel tatil veya yıllık izne denk getirilemez.
- Ücret: Serbest zaman kullanılan günlerde ücret kesintisi yapılmaz; işçi o günleri çalışmış gibi ücret alır.
- Bölünme: Saat bazında veya tam gün olarak kullanılabilir, yönetmelikte asgari bir dilim yoktur.
Altı ay içinde kullandırılmayan serbest zaman için işçinin fazla çalışma ücretini talep hakkı doğar; Yargıtay, kullandırılmayan serbest zamanın zamlı ücret olarak ödenmesi gerektiğini kabul eder.
İş sözleşmesi biterse kullanılmayan serbest zaman ne olur?
Kullanılmamış serbest zaman izin değil, aslında ödenmemiş fazla çalışma ücretidir. Sözleşme istifa, fesih veya emeklilikle sona erdiğinde işveren, kullandırılmayan her 1,5 saatlik serbest zamanı 1 saatlik %50 zamlı fazla mesai ücreti olarak ödemek zorundadır; fazla sürelerle çalışmada %25 zam uygulanır. Bu alacak ücret niteliğinde olduğundan beş yıllık zamanaşımına tabidir ve işten çıkış hesaplama aracında diğer alacaklarla birlikte görülebilir. İspat yükü uygulamada işçidedir; puantaj, giriş çıkış kayıtları, yazılı serbest zaman talepleri ve bordrolar delil olur. Serbest zaman kaydı tutulmayan işyerlerinde fazla mesai ücreti de ödenmemiş sayılacağı için işçinin, fazla mesai alacaklarıyla aynı yolu izleyerek önce arabulucuya sonra iş mahkemesine başvurması gerekir. Ücret ödenmemesi ayrıca 4857 sayılı Kanun m.24/II-e uyarınca haklı fesih nedenidir ve kıdem tazminatı hakkını korur.
Dayanak ve kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.6-7
- ÇSGB Çalışma Genel Müdürlüğü
İlgili terimler
Fazla mesai (fazla çalışma)
Haftalık 45 saati aşan çalışmadır; her saati normal saatlik ücretin %50 artırılmış tutarıyla ödenir, yılda 270 saati geçemez ve işçinin yazılı onayını gerektirir; gece çalışmasında günlük 7,5 saati aşan kısım da fazla mesaidir.
İzin ve çalışma süresiFazla sürelerle çalışma
Haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmiş işyerlerinde, bu süreyi aşan ama 45 saati geçmeyen çalışmadır; her saati %25 zamlı ödenir, 45 saati aşan kısım ise %50 zamlı fazla çalışmadır.
İzin ve çalışma süresiTelafi çalışması
Zorunlu nedenle, tatil öncesi ve sonrası veya işçinin talebiyle çalışılmayan sürelerin, 4 ay içinde günde en fazla 3 saat ek çalışmayla ve zamsız olarak telafi edilmesidir.
İzin ve çalışma süresiDenkleştirme
Tarafların anlaşmasıyla haftalık 45 saatlik çalışma süresinin iş günlerine eşit dağıtılmayıp, 2 aylık (toplu sözleşmeyle 4 aylık) dönemde ortalama 45 saati aşmamak ve günde 11 saati geçmemek kaydıyla farklı dağıtılmasıdır.

