BugünAsgari ücret (net)28.075,50 ₺Kıdem tavanı73.729,87 ₺SGK tavanı297.270,00 ₺1. dilim eşiği190.000,00 ₺tüm rakamlar →
Sözlük terimiSözlük

Serbest zaman (fazla mesai yerine izin) nedir?

Son güncelleme 22.11.20265 sık sorulan soru

Serbest zaman (fazla mesai yerine izin): Serbest zaman, 4857 sayılı İş Kanunu m.41 uyarınca fazla çalışma yapan işçinin zamlı ücret yerine her fazla saat için 1 saat 30 dakika, her fazla süreli çalışma saati için 1 saat 15 dakika ücretli izin kullanma hakkıdır. Halk arasında: fazla mesai yerine izin, mesai karşılığı izin, serbest zaman izni.

Serbest zaman (fazla mesai yerine izin) ne demek?

Serbest zaman, fazla çalışma karşılığının para yerine izin olarak verilmesidir. 4857 sayılı İş Kanunu m.41/4 uyarınca fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi, isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 30 dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında 1 saat 15 dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.6 ve m.7'ye göre işçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, işverene önceden yazılı bildirerek, çalışma süreleri içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır. Seçim hakkı işçiye aittir; işveren tek taraflı olarak serbest zaman dayatamaz. Kullanılmayan serbest zaman, iş sözleşmesi sona erdiğinde zamlı ücret olarak ödenir.

Örnek hesap

Sayısal örnek

Örnek hesap: varsayalım brüt ücreti 33.030 ₺ olan bir işçi ay içinde 10 saat fazla çalışma yapsın. Saat ücreti 33.030 / 225 = 146,80 ₺; para olarak alsaydı %50 zamlı 10 x 146,80 x 1,5 = 2.202 ₺ brüt fazla mesai ücreti doğardı. İşçi serbest zamanı seçerse 10 x 1,5 = 15 saat, yani 2 tam gün ücretli izin kazanır. Aynı işçi haftalık 40 saatlik sözleşmesini 45 saate tamamlayan 5 saat fazla sürelerle çalışma yaptıysa bunun karşılığı 5 x 1,25 = 6 saat 15 dakika serbest zamandır; para karşılığı %25 zamlı 917,50 ₺ olurdu.

Bu terimle hesap yapın

Hesaplayıcı

Fazla Mesai Hesaplama

Fazla çalışma, hafta tatili ve resmi tatil ücreti

Hesapla

Serbest zaman nedir ve nasıl hesaplanır?

Fazla çalışmanın karşılığı kural olarak %50 zamlı ücrettir; fazla sürelerle çalışmada (haftalık 45 saatin altında belirlenen sözleşme süresi ile 45 saat arası) zam %25'tir. 4857 sayılı Kanun m.41, işçiye bu ücret yerine izin seçme hakkı tanır ve izin süresini aynı zam oranıyla belirler: her fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika, her fazla sürelerle çalışma saati için 1 saat 15 dakika. 8 saat fazla mesai 12 saat, yani 1,6 iş günü serbest zaman doğurur. Hesap için önce fazla saatleri doğru ayırmak gerekir: günde 11 saati aşan çalışmalar denkleştirme olsa bile fazla çalışma sayılır, hafta tatilinde çalışma ayrıca değerlendirilir. Saat ücreti ve para karşılığını fazla mesai hesaplama aracıyla bulabilir, fazla çalışmanın tanımını fazla mesai teriminde okuyabilirsiniz. Serbest zaman, yıllık ücretli izinden tamamen ayrıdır ve izin hakkını azaltmaz.

Serbest zamanı kim seçer, işveren zorlayabilir mi?

Seçim hakkı işçiye aittir. Kanun "isterse" ifadesini kullanır; yönetmelik de işçinin fazla çalışma yaptığı her seferinde ücret mi serbest zaman mı istediğini işverene yazılı bildirmesini öngörür. İşveren fazla mesai ücreti ödemek yerine tek taraflı "izin kullandırırım" diyemez; böyle bir uygulama fazla mesai ücretinin ödenmemesi anlamına gelir ve işçiye haklı fesih hakkı verir. Buna karşılık iş sözleşmesinde veya toplu iş sözleşmesinde serbest zaman uygulamasının genel kural olarak kabul edilmesi mümkündür; Yargıtay bu tür hükümleri işçi aleyhine kullanılmadıkça geçerli sayar. Bazı işyerlerinde "telafi çalışması" ile serbest zaman karıştırılır; telafi çalışması işverenin zorunlu nedenle çalıştırmadığı süreleri sonradan çalıştırmasıdır ve işçiye ek hak doğurmaz. Farkı telafi çalışması teriminde anlattık. Fazla mesai onayı ve yazılı bildirim konusunda fazla mesai onayı imzalamak zorunlu mu yazısına bakabilirsiniz.

Serbest zaman ne zaman ve nasıl kullanılır?

  • Süre: Hak edilen serbest zaman, fazla çalışmanın yapıldığı tarihten itibaren altı ay içinde kullanılır.
  • Bildirim: İşçi kullanmak istediği tarihi işverene önceden yazılı bildirir; işveren işin gereklerine göre tarihi belirleyebilir ama altı ayı aşamaz.
  • Zaman dilimi: Serbest zaman çalışma süreleri içinde kullanılır; hafta tatili, genel tatil veya yıllık izne denk getirilemez.
  • Ücret: Serbest zaman kullanılan günlerde ücret kesintisi yapılmaz; işçi o günleri çalışmış gibi ücret alır.
  • Bölünme: Saat bazında veya tam gün olarak kullanılabilir, yönetmelikte asgari bir dilim yoktur.

Altı ay içinde kullandırılmayan serbest zaman için işçinin fazla çalışma ücretini talep hakkı doğar; Yargıtay, kullandırılmayan serbest zamanın zamlı ücret olarak ödenmesi gerektiğini kabul eder.

İş sözleşmesi biterse kullanılmayan serbest zaman ne olur?

Kullanılmamış serbest zaman izin değil, aslında ödenmemiş fazla çalışma ücretidir. Sözleşme istifa, fesih veya emeklilikle sona erdiğinde işveren, kullandırılmayan her 1,5 saatlik serbest zamanı 1 saatlik %50 zamlı fazla mesai ücreti olarak ödemek zorundadır; fazla sürelerle çalışmada %25 zam uygulanır. Bu alacak ücret niteliğinde olduğundan beş yıllık zamanaşımına tabidir ve işten çıkış hesaplama aracında diğer alacaklarla birlikte görülebilir. İspat yükü uygulamada işçidedir; puantaj, giriş çıkış kayıtları, yazılı serbest zaman talepleri ve bordrolar delil olur. Serbest zaman kaydı tutulmayan işyerlerinde fazla mesai ücreti de ödenmemiş sayılacağı için işçinin, fazla mesai alacaklarıyla aynı yolu izleyerek önce arabulucuya sonra iş mahkemesine başvurması gerekir. Ücret ödenmemesi ayrıca 4857 sayılı Kanun m.24/II-e uyarınca haklı fesih nedenidir ve kıdem tazminatı hakkını korur.

Dayanak ve kaynaklar

İlgili terimler

Reklam

Sık sorulan sorular

Fazla mesai yerine izin kaç saat olur?
Her fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika, her fazla sürelerle çalışma saati için 1 saat 15 dakika serbest zaman verilir. 10 saat fazla mesai 15 saat, yani 2 tam gün ücretli izin doğurur.
İşveren fazla mesai yerine izin vermeye zorlayabilir mi?
Zorlayamaz. Seçim hakkı işçiye aittir ve işçi tercihini yazılı bildirir. İşverenin tek taraflı izin dayatması fazla mesai ücretinin ödenmemesi anlamına gelir; bu durum işçiye haklı nedenle fesih ve kıdem tazminatı hakkı verir.
Serbest zaman kaç ay içinde kullanılmalı?
Altı ay içinde. Fazla Çalışma Yönetmeliği m.7 serbest zamanın altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücrette kesinti olmadan kullanılmasını öngörür. Süresinde kullandırılmazsa işçi fazla çalışmanın zamlı ücretini talep edebilir.
Serbest zaman yıllık izinden düşer mi?
Düşmez. Serbest zaman fazla çalışmanın karşılığıdır, yıllık ücretli izinden tamamen ayrıdır. Hafta tatili, genel tatil veya yıllık izin günlerine denk getirilemez; normal çalışma günlerinde, ücrette herhangi bir kesinti olmadan kullanılır.
İşten ayrılınca kullanılmayan serbest zaman ödenir mi?
Ödenir. Kullandırılmayan serbest zaman, fazla çalışma ise %50, fazla sürelerle çalışma ise %25 zamlı ücret olarak son ücret üzerinden hesaplanır. Alacak beş yıllık zamanaşımına tabidir; puantaj kayıtları ve yazılı serbest zaman talepleri delil olur.
Reklam