Bu sayfada
Toplu iş sözleşmesi ne demek?
Toplu iş sözleşmesi, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'na göre işyerinde çoğunluğu sağlayan yetkili işçi sendikası ile işveren arasında imzalanır. Sözleşme en az bir, en çok üç yıl süreli olur ve yazılı yapılmak zorundadır. İçeriğinde ücret zamları, ikramiye, sosyal yardımlar, fazla mesai oranları, izin süreleri, iş güvencesi ve disiplin kuralları gibi hükümler bulunur. Kanundaki asgari standartların altına inemez, ancak işçi lehine daha iyi haklar getirebilir. Sözleşmeden kural olarak sendika üyeleri yararlanır; üye olmayanlar dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir. Bireysel iş sözleşmesindeki toplu sözleşmeye aykırı hükümler yerine toplu sözleşme hükmü uygulanır.
Örnek hesap
Örnek hesap: varsayalım toplu iş sözleşmesi fazla mesai ücretini kanundaki %50 yerine %100 zamlı belirledi. Saatlik brüt ücreti 200 ₺ olan sendika üyesi işçi ayda 20 saat fazla mesai yapınca kanuna göre 20 × 300 = 6.000 ₺ alacakken sözleşme sayesinde 20 × 400 = 8.000 ₺ alır. Yıllık ikramiye olarak 4 brüt maaş öngörülmüşse 50.000 ₺ brüt ücretli işçiye yılda 200.000 ₺ ek ödeme yapılır.
Bu terimle hesap yapın
Fazla Mesai Hesaplama
Fazla çalışma, hafta tatili ve resmi tatil ücreti
Toplu iş sözleşmesi kim tarafından ve nasıl yapılır?
Bir sendikanın toplu sözleşme yapabilmesi için önce 6356 sayılı Kanun'daki yetki şartlarını sağlaması gerekir: sendika, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye yapmış olmalı ve sözleşme yapılacak işyerinde çalışanların yarıdan fazlasını, işletme düzeyinde ise yüzde kırkını temsil etmelidir. Bakanlık yetki tespiti yapar, itiraz yoksa yetki belgesi verilir. Taraflar 15 gün içinde görüşmeye çağrılır; anlaşma olursa sözleşme imzalanır, olmazsa arabulucu aşaması ve ardından grev ya da lokavt süreci başlar. Sözleşme yazılı yapılır, birer örneği Bakanlığa gönderilir ve işyerinde ilan edilir. Süresi bir yıldan az, üç yıldan uzun olamaz; süre dolmadan yeni sözleşme için yetki alınabilir ama yürürlük tarihi öncekinin bitişinden önce olamaz.
Toplu sözleşmeden kimler yararlanır?
Kural olarak sözleşmeyi imzalayan sendikanın üyeleri yararlanır. Sözleşme imzalandığı tarihte üye olanlar yürürlük tarihinden, sonradan üye olanlar üyeliklerinin sendikaya bildirildiği tarihten itibaren haklardan faydalanır. Üye olmayan işçiler sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir; bu aidat üyelik aidatından fazla olamaz ve sendikanın onayı gerekmez. İşveren, sözleşme kapsamındaki hakları sendikasız işçilere de kendi isteğiyle uygulayabilir; uygulamada çoğu işyerinde ücret zamları herkese yansıtılır. Sendika üyeliğinden ayrılan işçi, sözleşme süresi boyunca kazanılmış haklarını kaybetmez. Toplu sözleşme ile iş sözleşmesi çeliştiğinde işçi lehine olan hüküm geçerlidir; bu konuda iş güvencesi sayfasındaki açıklamalar yol gösterir.
Toplu iş sözleşmesi hangi hakları artırabilir?
Kanun, işçi haklarında asgari çerçeveyi çizer; toplu sözleşme bu çerçevenin üzerine çıkabilir ama altına inemez. En sık karşılaşılan düzenlemeler şunlardır:
- Fazla mesai zammının %50 yerine %75 veya %100 olarak belirlenmesi; hesabı fazla mesai aracı ile sözleşme oranını girerek yapabilirsiniz.
- Yıllık ücretli izin sürelerinin kanundaki 14, 20 ve 26 günün üzerine çıkarılması.
- İhbar sürelerinin uzatılması ve kıdem tazminatında her yıl için 30 günden fazla ücret öngörülmesi.
- İkramiye, yakacak, bayram, çocuk ve öğrenim yardımı gibi sosyal ödemeler.
- Disiplin kurulu şartı: işverenin bazı fesihleri ancak kurul kararıyla yapabilmesi.
Sözleşmeyle getirilen ikramiye ve sosyal yardımlar giydirilmiş ücrete girdiğinden kıdem ve ihbar tazminatını da yükseltir.
Sözleşme süresi bitince haklar devam eder mi?
Evet. 6356 sayılı Kanun'a göre toplu sözleşmenin süresi sona erdiğinde yeni sözleşme yapılıncaya kadar eski sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Yani ücret, ikramiye ve izin gibi haklar yeni sözleşme imzalanana kadar aynen uygulanır; işveren tek taraflı olarak bunları kaldıramaz. Buna karşılık grev ve lokavt gibi toplu ilişkiye dair hükümler sona erer. İşyerinin devri hâlinde de toplu sözleşme devralan işvereni bağlar. Toplu sözleşme hükümlerini yerine getirmeyen işverene karşı sendika doğrudan dava açabilir; işçi de bireysel olarak alacaklarını talep edebilir. Bu alacaklar için beş yıllık zamanaşımı söz konusudur. Toplu işten çıkarma gibi durumlarda da sözleşme hükümleri saklı kalır; ayrıntı için toplu işten çıkarmada işçi hakları yazısını okuyun.
Dayanak ve kaynaklar
İlgili terimler
Kıdem tazminatı
En az bir yıl çalışmış işçiye, kanunda sayılan nedenlerle iş sözleşmesi sona erdiğinde her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında ödenen, tavanla sınırlı tazminat.
Tazminat ve fesihİhbar (bildirim) süresi
İhbar süresi, belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen tarafın karşı tarafa önceden bildirmek zorunda olduğu, işçinin kıdemine göre 2, 4, 6 veya 8 hafta olarak belirlenen bekleme süresidir.
Tazminat ve fesihİş güvencesi
30 ve üzeri işçi çalıştıran işyerlerinde en az 6 ay kıdemli, belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçinin ancak geçerli bir nedenle ve usulüne uygun biçimde işten çıkarılabilmesini sağlayan koruma.
Tazminat ve fesihHaklı nedenle fesih
Haklı nedenle fesih, 4857 sayılı İş Kanunu 24 ve 25. maddelerinde sayılan sağlık, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık ya da zorlayıcı nedenlere dayanarak iş sözleşmesinin ihbar süresi beklenmeden derhal sona erdirilmesidir.

